نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
سیاسەتی وزە و گۆڕانی ئیقلیمی و جیهانی - بەشی چوارەم

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا


1. سیاسەتی وزە لە جیهاندا
هەمیشە بوونی وزە و دۆزینەوەی وزە رۆڵی مێژوویی خۆی لە پەیوەندییە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەكاندا دەبینێ، وزە دیموكراتی دەسڕێتەوە و بە چاوی بەرژەوەندی دەڕوانێتە مافی مرۆڤ و شەڕ دەخوڵقێنێ و دادپەروەری دەپلیشێنێتەوە. وزە بڕبڕەی پشتی بەرهەمهێنانە، هۆكاری سەرەكی شەڕی ناوخۆی ئەو وڵاتانەیە كە خاوەنی نەوت و گازن یا گیۆستراتیژیەكەیان رۆڵ دەبینێ وەكو عیڕاق و نێجیریا و سوریا، ئەو دەوڵەتانەی خاوەنی زۆرترین رێژەی وزەن لە جیهاندا بریتین لە ئەمریكا و سعودیە و روسیا و چین و فەنزوێلا و كەنەدا و عێراق و ئێران و كوێت و ئیماراتی عەرەبیە، سوتاندنی وزە لە رۆژێكدا لەسەر ئاستی جیهاندا دەگاتە نزیكەی سەد ملیۆن بەرمیل ( هەر بەرمیلێك ١٥٩ لیترە )، بە بێ وزە سەرجەم جومگەكانی وەبەرهەمهێنان لە جوڵە دەوەستێت. سیاسەتی دەرەوەی وڵاتە پیشەسازییەكان لەگەڵ دەوروبەری خۆیاندا سیاسەتێكی ئابووری مەحەك و دوور داڕێژراوە، هەمیشە لەسەر بنەمای پەیوەندی ئابووری و پێداویستییە سەرەكییەكانیانی وەبەرهەمهێنان بووە، بۆ نمونە وڵاتی چین سێیەم وڵاتە لە هاوردەكردنی وزە پاش ئەمریكا و یابان، زۆربەی هاوردەكانیشی لە وڵاتە ئەفریقییەكانەوەیە، لە كاتێكدا وڵاتی چین خۆی پێنجەم وڵاتە لەسەر ئاستی جیهان بۆ بەرهەمهێنانی وزە، هەر لەسەر بنەمای ئەم پەیوەندییانەیە زۆر جار، كە وڵاتەزلهێزەكان و خاوەن پیشەسازیەكان خۆیان لەقەرەی دژایەتیكردنی دیكتاتۆرەكان نەئەدا، چونكە بەرژەوەندییە ئابوورییەكانیان زاڵ بوو بەسەر دادپەروەری و مافی مرۆڤ و مرۆڤایەتی، بۆ نمونە لە لیبیا و عیڕاق. پیترۆل یەكێكە لە داهاتەسروشتییەكانی جیهان، كە پێی دەڵێن داهاتی( یەك بارە) واتە داهاتێكە دوبارە نابێتەوە و گومان لە ئەگەری لەبنهاتن و تەواوبوونی نیە، بە پێچەوانەی وزەی خۆر و هەوا و ئاو، كە سامانی سروشتی هەمیشەیین و خۆیان دوبارە دەكەنەوە ئەمڕۆی كوردستان لەسەر نەخشەی نێودەوڵەتی، بەپێی پێشبینییەكانی دۆزینەوەی گاز و نەوت، ئەو رۆژە نییە كە جیهان چاو و گوێ و دەمی خۆی لە ئاستی تاوانەكانی هەڵەبجە و ئەنفال داخستبوو، ئەو رۆژەیە كە ژێر زەمینەكەی نزیكەی چل و پێنج ملیارد بەرمیل نەوتی یەدەگ و زیاتر لە پێنج ترلیۆن پێ سێجا یەدەگی گازی سروشتییە، ئێستا كوردستان لە بەرامبەر هەڕەمی خۆدۆزینەوەدا و لەسەر نەخشەی نێودەوڵەتیدا چنگی پڕ و ئاراستەی هەنگاوی هەستیار و سنوری سەخت و ناوخۆی شێوا و بۆچوونەكان ناجێگیر و داهاتەكان تاریك و جەماوەر تۆراو و سەركردە و بەرپرسەكان نەگۆڕاو و ئەكادیمییەكان دورەپەرێز و رۆشبنبیرە دڵسۆزەكان پەراوێز و متمانە نامۆ و بڕوا لەق، بە كۆی گشتی وڵات لەسەر سێكوچكەیەكی نابەڵەد بە جەماوەر لە تەكانی بێ بەرنامەدایە، لێرەدا رۆڵی دۆزینەوەی چرای وزە بۆ دابینكردنی ( ئاسایشی نیشتیمانی ) سەنگی مەحەكی كارەكانێتی، ئەگەر ئەمەش نەكات عەمباری پڕی تەنها بە بوونی داهاتی ماددی نایپارێزێت. ئەمڕۆ جیهان توینووی وزەیە، بۆ شكاندنی ئەم توینێتییەش دەبێت گۆڕانكاری لە بڕیارەكاندا بكرێت، تەوەر و بوێری سەرەكی ئەو گۆڕانكاریانەش لە بڕیارەكاندا، وزەیە، توركیاش یەكێكە لەو وڵاتانانەی كە توینێتییەكەی بۆ وزە، بە وزەی خاكی كوردستان دەشكێت، بەڵام گۆڕانكاری لە بڕیارەكانی بۆ بەرژەوەندی نەتەوەی كورد، بە ئەندازەی شكاندنی ئەو توینێتییە نییە، توركیایەك كە پەلی بۆ هەموو لایەك دەهاویشت تا یەكێتی ئەوروبا تیشكێكی مەیلەو سەوزی بۆ هەڵكات، ئێستا شاگەشكەی ئەو وزە كوردیەیە و زۆر بێ منەتە لە سەرزەنشتی ئەوروپا بەرامبەر سیاسەتی نێوخۆیی خۆی، خاكی كوردستان بووەتە پەیژە بۆ سەركەوتنی توركیا، چونكە ئاشكرایە: ئابووری بەهێز واتە دەسەڵات و بڕیار و گەشەكردن، ئەگەر لە دوورەوە بڕوانیتە ئەم هاوكێشەیە دەبینین ئەوەندەی وزەی كوردستان گەشەی بە دەوروپشتی خۆی كردووەو بەتایبەت توركیا، ئەوەندە گەشەی بە بڕیارە چارەنوس سازییەكەی كوردستان خۆی نەكردووە، ئەگەر كردبێتیشی لەو هاوكێشەیەدا هاوسەنگ نییە، چونكە ئەوەی دەبینرێت ئەوەندە خەتەرناكە كە بەڵگەی ئەوە دەدات بە دەستەوە كە ئەم خاكە سیمای بە كۆڵۆنیالنیزمی پێوەدیاربێت، بۆیە لە ئێستاوە خۆماڵی كردنی نەوتی خۆمان لە داهاتوویەكی دووردا دەبێتە پرۆسەیەكی پێویست وزۆر زەحمەت. كاتێ وڵاتانی رۆژئاوا لە ساڵی ١٩٧٣ دا بڕیاری پشتیوانی( ئیسرائیل) یان دا، وڵاتانی ئۆپیكیش بۆ تۆڵەسەندنەوە لەم پشتیوانییە و فشار خستنە سەر رۆژئاوا، بڕیاڕی كەمكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتیان دا و قەیرانی وزە هەموو وڵاتانی رۆژئاوای گرتەوە، و نرخی نەوەت بۆ نزیكەی ٧٠% بەرزبووە، و وڵاتانی لیبیا و جەزائیر و عیراق و كوێت و قەتەر و سعودیە و ئیمارات لەم فشارخستنەی سەر رۆژئاوادا بەشدار بوون. بۆ وڵاتە پیشەسازییەكان، وزە كۆڵەكەی سەرەكی هەموو بوارەكانە، لەو وڵاتانەدا، بەرهەم و زانست و كار و پیشە و توێژینەوە و خۆسەلماندن لەسەر بناغەی گۆڕان و بەرەو باشتر و نوێتر و تازەگەری، پلانی ژیانی رۆژانە و داهاتووە، بۆیە كەمكردنەوەی وزە و قات و قڕی ئەو كۆڵەكەیە، واتە وەستانی ژیان، بەڵام ئایا ژیان لەو كیشوەرەدا وەستا؟ ئەم قەیرانی وزەیەی ساڵی 1973 یە، بووە هۆی كەمكردنەوەی هاتووچۆی ئۆتۆمبیل و تەنانەت وای لێهات رۆژی یەك شەممەی هەموو هەفتەیەك ئۆتۆمبیل نەجوڵێت، رۆژانی كاركردن كەمكرایەوە، نزخی سوتەمەنی شەش ئەوەندە زیادی كرد، هەر چی پەیوەندی بە وزەوە هەبوو، راگیرا یا كەم كرایەوە، ئەم بڕیارەی وڵاتانی عەرەبی بۆ پەكخستنی وڵاتانی رۆژئاوا، بڕیاری گەڕان بوو بە دوای ئەڵتەرناتیفدا، لە لابور و لە نێو بیركردنەوەی شارەزا و پسپۆرەكاندا و لە تیوریە زانستییەكاندا گەڕان بەدوای چارەسەردا ببووە كارنامەی ئەو قۆناغە سەختە.
 

‌ 766 جار بینراوه‌
09/03/2019
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
?? ?????????? ??????? ???? ?? ??? ???? ??????

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved