نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
سیاسەتی وزە و گۆڕانی ئیقلیمی و جیهانی - بەشی دەیەم

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا

بە پێی زانیارییەكانی ڕێكخراوی هاوكاری و پەرەپێدانی ئابووری OECD و سەنتەری وزەی نێودەوڵەتی IEA، ڕێژەی گەشەی ئابووری لە چین و هیندستان و بەرازیل و مالیزیاو وڵاتانی خوارووی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ڕێژەیەكی بەرچاوە و بەردەوامی زیاتری دەبێت لە بواری پەرەسەندن و گەشەی ئابووری لە چاو ئەو شەپۆلی پەرەسەندن و گەشەسەندنەی وڵاتانی پیشەسازی لە دوای شەڕی جیهانی دووەمی ساڵی ١٩٤٥وە، چونكە لێرەدا گەشەی ئابووری تەنها بریتی نییە لە زیادبوونی ڕێژەی بەرهەمهێنان و بەرزبوونەوەی ئاستی بژێوی، بەڵكو ئاستی هۆشیاری تاكی كۆمەڵگا و تەكنەلۆژی و تەكنیكیش ڕۆڵی خۆی دەبینی، بۆ نمونە ئەندازیارێكی هیندی لە بواری تەكنەلۆژیا و ئینفۆڕماتیك IT رۆڵ دەبینێت لە نێو پێوەری وەبەرهەمهێنان و دیاریكردنی ئاستی پێشكەوتنی وڵاتێك لە جیهاندا، لە كاتێكدا وڵاتە عەرەبییەكان لە چەندێتی وزەدا كورت ناهێنن، بەڵام هەردەم لە پڕكردنەوەی كەلێنی پسپۆری تایبەتمەند و شارەزای زانستیدا پێویستی بە بیانییەكان دەبێت، لێرەدا تای هاوكێشەكان بۆ هاوسەنگبوون بەپێی پسپۆری دەگۆڕێت، هەر خاكێك كە لە سامانی سروشتی دەوڵەمەند بوو و پێگەی خۆی بە پشتبەستن بە كادر و پسپۆری خۆی و شارەزای هاونیشتمانی خۆی توند نەكرد، هیچ جیاوازییەكی لەگەڵ بە كۆلۆنیالیزم كردنییەوە نابێت، لێرەدا گەشەی ناوخۆیی دەبێت گەشەی زانستی ناوخۆیی لەگەڵدا بێت و زانست و تەكنەلۆژیا ڕایەڵی مامەڵەكردن لەگەڵ كەرەستەی خاو و سامانە سروشتیەكەی خۆی بكات و ببنە تەواوكەری یەكتر، پڕچەك كردنی شارەزا و پسپۆر و لێهاتووی ناوخۆ، بردنەوەی شەڕی ئابووری  سبەینێیە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، ئەمڕۆ جیهان لە ئاستی ڕكابەرییەكی بێ بەزەییدایە، ئازوقەی ئەو ڕكابەرییەش، سوپایەكی پڕ لە زانست و تەكنەلۆجیایەكی مۆدێرنە، بە ڕەچاوكردنی ژینگەیەكی پاك و تەندروست و وشیاری لە پاراستنی ژینگەدا.

 

ئەگەرچی قەیرانی هەناردەكردنی نەوت لە ساڵی ١٩٧٣ ی وڵاتانی عەرەبی لە ئۆپیك واتە ( وڵات بەرهەمهێنەرەكانی نەوت )، ڕاچڵەكینێكی لەناكاو بوو بۆ وڵاتە پیشەسازیەكانی ڕۆژئاوا، لەو ڕوانگەیەی كە وابەستەبوون بە هاوردەی وزەی تەقلیدی و هاتنەكایەوەی كێشە  و گۆڕانە سیاسییە لەناكاو و هەنوكەییەكان دەبنە هۆكاری وەستانی پرۆسەی بەرهەمهێنان و كارگە و فابریك و جولەی تەواوی بواری پیشەسازی، ئەم قەیرانە ڕۆڵێكی بەرچاوی بینی لە بیركردنەوە و داهێنان لە بواری بەرهەمهێنانی وزەی دوبارە یا وزەی سەوز و هۆكارێ بوو بۆ خۆئامادەكردنی وڵاتە پیشەسازییەكان لە گەڕان بەشوێن سەرچاوەی سروشتی نوێ و ئەڵتەرناتیڤێك بۆ وزەی تەقلیدی، بەجۆرێك كە وابەستەیان نەكات بە سەرچاوەی ئەو وزانەی كە بڕیارە سیاسییەكانی ئەو وڵاتە خاوەن وزە و سەرچاوەی كەرەستەی خاوە، كە دەبنە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانی وزە و بەرهێنان دەوەستێنن، ئەگەرچی وزەی سەوز بە ڕێژەی ١٠% تا ١٥% ڕۆڵی خۆی لە جیهاندا دەبینێ، بەڵام وزەی سروشتی كە دەكاتە پیترۆل و گازی سروشتی و خەڵوزی بەرد، هێشتا لە پێداویستییە زۆر سەرەكییەكانی مرۆڤە بۆ بەرهەمهێنان و سوتەمەنی بەتایبەت لە وڵاتە پیشەسازییەكانی ئەوروپا و ئەمریكا ڕوسیا و چین  و سەراپا وڵاتە بوژاوەكانی جیهان.

 توركیا خۆی خاوەنی هیچ بیرەنەوتێك نییە، بەڵام چەندەها پاڵاوگەی نەوتی لە وڵاتەكەی خۆیدا دروستكردووە و لەهەمان كاتدا لەوانەیە دژی دروستكردنی پاڵاوگە بێت لە كوردستاندا، ستراتیجی شوێنەكەی تا ئێستا وەكو پێگەیەكی ناوەندە بۆ پەڕینەوەی وزەی وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت و گاز و تێپەڕبوونی بەنێو توركیادا تا دەگاتە وڵاتانی تر، سیاسەتی پێشووی توركیا، سیاسەتی خۆنزیكردنەوە و بەرەوباشتر كردنی كەشوهەوای پەیوەندییەكانی بوو لەگەل نەك هەر ڕۆژهەڵات بەڵكو هەموو جیهان، بەڵام بۆچوونە ڕەگەزپەرستی و چاوبڕینە گەڕانەوەی ئیمپڕاتۆری عوسمانی و ڕۆڵی لە ئاشوب و كێشەی ناوچەكە و خۆنزیك كردنەوەی لە ڕوسیا و چین و ئێران، پێگەی نێودەوڵەتی خۆی هەڵگەڕاندەوە، ئەم وڵاتە لە ٣٠% ی پێداویستی وزەی ناوخۆی لەسەر ئێران وەستاوە، بۆیە توركیا ماوەیەك پاڵپشتی ئێرانی دەكرد  لەو قەیرانەی ئێران لەگەڵ ئەمریكا لە بارەی پیتاندنی یوڕانیۆمەوە و هەوڵی نەسەپاندنی سزای ئابووری دەدا لەسەر ئێران لەلایەكەوە، لە لایەكیترەوە ئێران هاوبەشیكردنی توركیای لە كێڵگەی گازی خواروو Sauth-Pars خستبووە ئارا و لە نێوان هەردوو دەوڵەت بە پێی بەرژەوەندی و بارودۆخ لە ڕێك كەوتندا بوون.

 

هاوكێشە سیاسەكان بە بێ وزە هیچ هاوسەنگییەكیان نابێت، ئابووری و بەتایبەت وزە، سیاسەت دەئاژوێ و ئاراستەكانی سیاسەتی وڵات بەپێی پێداویستییەكانی و پەیوەندیەكانی دەگۆڕێت، ئایا سیاسەتی وزەی كوردستان توانیوێتی بە بوونی ئەو سامانە سروشتیە و ئەو وزەیەی كە بەرهەمی دەهێنێت، بەرژەوەندی هەرێم لە ڕووی ئیقلیمی و جیهانییەوە دەستگیر بكات و پێگەی خۆی لە ناوەندی جیهاندا جێگیر بكات؟

لەگەڵ ئازادكردنی نیوەی كوردستان لە ساڵی ١٩٩١و هەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ١٩٩٢ و بەڕێوەچوونی فەرمانڕەوایی لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە، دانیشتوان و جەماوەری ماندووی سەر ئەم خاكە، ئەگەرچی چەتری زاڵی ڕژێمی بەعسی لێ ئاوا بوو، بەڵام جۆرێكیت ری لە سەختی ژیانی بەسەر دەبرد، بەسەربردنی زستانی سارد و تاریك، بێ كاری و بێ موچەیی، نەبوونی پێداویستییەسەرەتاییەكانی ژیان و شەڕی براكوژی و داخستنی سەراپا دەرگاكانی ژیان و كردنەوەی دەرگای هەڵاتن بەرەو نادیار، داكوتانی سێ چوار دار و ڕایەڵكردنی كەپرێك بۆ فرۆشتنی بەنزین و نەوت لەسەر شەقام و كۆڵانە وێرانەكان، فرۆشتنی ئاو بە تەنكەر و كڕینی خەڵوز بۆ مەقاڵەی زستان و ناچاری فرۆشتنی كەلوپەلی ماڵ بۆ بژێوی و كوشتنی گەنجێتی و حەز و هیوا و نەبوونی پلان و سەپاندنی ئاسمانێكی ڕەش و خاكێكی تەزیو و بێ دەروازە، گرانی و قاتوقڕی و وەستانی نەشونمای نەتەوەیەك، ئەوەی داوا دەكرا، بە وەڵامێكی سواوی ( حكومەتی ساوا ) ڕەتدەكرایەوە و كپ دەكرا.

 

 تا ئێرە خەڵك هەرچی هەبوو بۆ پەڕینەوەی سنوری خاكەكەی خۆی هەمووی دەسوتاند، بە تێپەڕبوونی زیاتر لە بیست و پێنج ساڵ، زۆر دیاردە و بارودۆخ ئاوا بوون، زۆر گۆڕان لە بوارەكانی دارایی و پەروەردە و تەندروستی و سیاسی و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و كشتوكاڵ و زۆر بواری دیكە كرا، بەڵام باسەكەمان چۆنیەتی گۆڕانەكە نییە و بە دڵنیاییەوە گۆڕانەكانیش پڕن لە نادادپەروەری و هەڵەشەیی، و نەپێوان و نەگونجانی لەگەڵ بنەمای دروستی كۆمەڵگاكەمان، پاش زیاتر لە بیست ساڵ و گەشەی تەلار و تەلارسازی، هێشتا كەپر و ساباتی سوتەمەنی فرۆشتن لەسەر شەقامەكان هەڵنەگیراوە بەڵام دوڕیانی شەقامەكان تائەوسەری سنوری توركیا و ئێران بە هەناردەكردنی تەنكەری سوتەمەنی تەنراون، ئەم دیاردانە بەڵگەی بەردەوامی سەختی ژیانن لە باشوری كوردستان، بەڵگەی چەوتی سیاسەتی وزە و بە ئابووریكردنی داهاتەكەین، ئەوەی داهاتی وزە كاری پێ دەكات، تەنها چەسپاندن و پتەوكردنی پێگەی حیزبە نەك ڕەفاهیەتی جەماوەر و مافی مرۆڤایەتی، پێش هەمووی ئەو نادادپەروەریەی بەرامبەر كەركوك دەكرێ.

كاتێ توركیا نیازی دەستپێكردنی پرۆژەی ( گاپ ) ی هەبوو، كە بریتیە لە پرۆژەی بنیاتنانی بەنداوەكانی سەر ڕوباری دیجلە و فورات، گرفتی یەكەمی توركیا یارمەتی دارایی بوو بۆ ئەو پرۆژە قەبەیە، خۆی قەرزاری زۆربەی وڵاتەكان بوو، بۆ پرۆژەی بەنداوی ئیلیسوو، بانكەكانی سویسرا و ئەڵمانیا بە نیازی یارمەتی دان بوون، بەڵام لەبەر ئەوەی دروستكردنی بەنداوی ئیلیسو زیانێكی زۆری بە شاری كولتووری دێرینی حەسەنكەیفی دەدا و هەڵمەتێكی زۆر بۆ دژایەتیكردنی ئەو پرۆژەیە كرا چ لە دەرەوەی وڵات و چ لە ناوەوە و هەندێ لەو بانكانە لە یارمەتیدان پەشیمان بوونەوە، تەنانەت یۆنیسكۆش لە ڕوودانی ئەو زیانە گەورەیە ئاگادار كرایەوە، چونكە ئەو شارە دێرینە و كولتورەدێرینەكەی یەكێكە لەو شاكارانەی لە یۆنسكۆ تۆماركراوە، بەڵام پرۆژەكە هەر بەردەوام بوو، توركیا بۆ بەدەستهێنانی وزە لە ئاوی دیجلە و فورات پێویستی بە دارایی بوو و لە لایەكەوە زیانی بە بەشە ئاوی عیراق و سوریا دەگەیاند، لە لایەكیترەوە ناوچە كوردییەكانی باكوری كوردستانی ئەنفال دەكرد، لە ڕوویەكی ترەوە كولتووری هەزارەها ساڵی ئەو شارەی ( حەسەن كەیفی ) دەخستە ژێر پرسیاری وێرانكردنەوە، لە ڕوویەكیترەوە توركیا هەڵپەی چوونە نێو یەكێتی ئەوروپای دەكرد و یارمەتی دارایی لە بانكەكانی وەردەگرت، لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، بەشەشێری لە وزەی كورد و لە سامانی سروشتی باشوری كوردستانی بەردەكەوێت، و لەسەرووی هەمووی هەمووخەڵكی كەركوكی بریندار كرد، بەوەی هەر كە پێشمەرگە جێی سوپای لە كەركوك گرتەوە، بەرپرسێكی توركی وتی: ئێمە نەوتی كەركوك دەفرۆشین! واتە لەوسەرەوە پێداویستی توركیای بۆ وزە دابین كرد و  لە ڕوویەكیترەوە خاوەندارێتی خۆی بۆ بڕیاردان خستەڕوو.

 

هەمیشە دەڵێین، جوگرافیای باشووری كوردستان لە ئێستادا  سەختە و لە داهاتوودا لە ئەگەری یەكگرتنەوەی چوار پارچەی كوردستانی گەورەدا دەتوانرێ چمكێكی بكەوێتە سەر دەریای ناوەڕاست، ئەوەی ئێستا دەبێت بگۆڕڕدرێت سیاسەتەكەیەتی لەگەڵ دەوروپشتی خۆی كە ئەویش پلانی ستراتیژی خۆی دەوێت، بەڵام گونجان و خۆگونجان دەكرێت ببێتە چارەسەر، بەڵام نەك لەسەر پێوانەی قازانجی زیاتر بۆ بەرامبەر و قۆرخكردنی داهات و كولتورەكەی، بۆیە وزە و بوونی وزە دەتوانێ گۆڕانی بنەڕەتی پێویست و ستراتیژ لە پەیوەندییەكاندا بكات، دەتوانێ هاوسەنگی هاوكێشەكان بگۆڕێت، دەتوانێ ڕووی دەرەوەی بۆچوونەكان تاریك بكات، بەڵام دەشتوانێ شەفافتر بێت و تاكتڕەو نەبێت و جەماوەری خۆی تووشی قات و قڕی نەكات، پرسیارەكانی ئەمڕۆی سیاسەتی وزە لە كوردستاندا هەستیارن، سیاسەتی وزە ئەوەندەی سیاسییە، ئەوەندە ئابووری نییە، واتە لێرەدا وزە دەتوانێ هەڵوێستە سیاسییەكان جێگۆڕكێ پێ بكات، دەتوانی بوارە ئابووریەكە سیاسەتە بە قازانجی دۆزی كورد ئاراستە بكات، بۆ ئەمڕۆ و بۆ هەموو جیهان وزە ئاراستەیە بۆ سیاسەت.

لە سەر ئاستی جیهاندا، تا پێش بەرگری و بەرخودانیەكەی شاری كوبانی، كورد زیاتر لە ڕێی ڤیستیڤاڵی كورتە فیلمی كوردی و هەندێ كتێب و بڵاوكراوەی زۆر كەمی ئەدەبی دەركەوت بوو، بەڵام لەسەر ئاستی سیاسی و دبلۆماسی ئەو دەنگ و ڕەنگە بەهێز و دەركەوتووە نەبووە، مەگەر بە نوشستیەكانی، بۆ نمونە وەكو پەیمانی لۆزان كە شكستی بە پەیمانی سیڤەر هێنا، پاراستنی كوبانی و ئەو شەڕە ڕزگاریخوازیەی كوردستانی ڕۆژئاوا، دۆزی كوردی بە جیهان ناساند، هەندێ لەو بۆشاییەی كەم كردەوە، كە لەگەڵ بوونی مێژوویەكی درێژی خەباتدا بەڵام كورد بە چەمكی لاوازی سەركردە  ناسرا بوو، ئەم چەمكەش، پاش ڕوخانی سەددام و كۆكردنەوەی ئۆپۆزسیۆن و دروستكردنی حكومەتی كاتی و هەڵوێستی سەركردەكان، زیاتر جەختی لەسەر كرا بوو و دەركەوتبوو.

 

 

 

 


‌ 507 جار بینراوه‌
27/04/2019
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
?? ?????????? ??????? ???? ?? ??? ???? ??????

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved