وتار
ئەوەی لەدەسـتمان بوو لەدەســتماندا

كوردۆ رەفعەت عەبدوڵڵا



قۆناغی گەشەسەندنی شارستانێتی هەر گەل و نەتەوەو ئاینێك بە قۆناغەكانی (منداڵی -گەنجی-كامڵبون) تێدەپەِرێت و بە كەوتن واتە مردن كۆتایی دێت، هەڵكشانی هێزەكانی هەژمونگەرای سەرمایەداریش لە دوای رووخان و پوكانەوەی یەكێتی سۆڤیەتی جاران گەیشتە لوتكەی سەركەوتنەكانی و بوە تاكە هێزی جیهان كە هەژمونی خۆی بەسەر نەتەوە بێ دەوڵەتەكان دەسەپێنێت و بەگوێرەی بەرژەوەندییە سیاسییەكانی و ئابورییەكانی خۆی ئاراستەیان دەكات، ئەمریكا كە سەرقافڵەی ئەم سیستمەیە بەپشتگیری هاوپەیمانە زلهێزەكانی وەك فەڕەنسا و بەریتانیاو ئەڵمانیا بونەتە بەرەیەكی بەهێزو تا رادەیەك بێ ركابەرن، ئەگەرچی لە ساڵانی هەشتاكان و نەوەدەكانی سەدەی رابردوو یەكێتی سۆڤیەت ركابەری بەهێزی ئەم هێزانەی دەكرد، بەڵام لەئێستادا بێهزی زۆری پێوە دیارە لەبەر تێكچونی ئەو یەكێتیە بەكورتی بمانەوێت و نەمانەوێت لە حاڵی حازردا ئەمریكا سەرقافڵەی ئەو سیستەمەیەو لە بەرچاوگرتنی بەرژەوەندییەكانی رۆڵی لە ئاراستەكردن و گۆڕانكاریەكانی ناوچەكەدا هەیە وەك هێرشكردنە سەر ئەفغانستان و عێراق لە نەوەدەكانی سەدەی رابردوودا كە بوە هۆی لاواز بوونی ئەو رژێمەو لە ئەنجامدا بووە هۆی هەڵگیرسانی راپەڕینی سەرتاسەری گەلی كوردستان و دامەزراندنی حكومەت و پەرلەمان كەلەم گۆڕانكاریانەدا ئەمریكا بووە پاڵپشتێكی بەهێزی ئەم حكومەتە كە توانی لە ساڵانی داهاتودا لە لێدانی رژێمی بەعس سود لە خاك و ئەو حكومەتە تازەیەی كە بۆ كورد دروستی كرد سودی لێ ببینێت كە بۆ كوردیش بوە هۆی بەدیهێنانی قۆناغێكی مێژوویی و تاڕادەیەكیش نیمچە سەربەخۆ بوو.

 قۆناغە مێژووییەكە:-
 فشار و چەوساندنەوەی كورد لەسەر دەستی رژێمی بەعس بەتایبەتیش لە دوای كارەساتەكانی ئەنفال و كمیابارانكردنی كوردستان سەبركردن و داقورتاندنی ئەم پاكتاوی رەگەزییە دەرئەنجامەكەی نەتەوەی كوردی بەرەو كەناری لەناوچون دەبرد لە پارچەیەكی كوردستان، لە دوای داگیركردنی كوێت لەلایەن رژێمی سەدام حسێن، هاوپەیمانەكان بە تایبەتیش ئەمریكا بێدەنگیان لەمەدا هەڵنەبژارد هەرزوو گورزێكی كوشندەیان لە سوپاكەی ئەو رژێمەدا كە بە گەردەلولی بیابان ناسراوە لەلایەنی ئابوریشەوە عێراقی ئەوسا توشی داڕمانێكی مەزن بوویەوە، بۆیە گەلی كورد و سەركردایەتەكەی بە گونجاوی زانی كە راپەڕینی سەرتاسەری دژی ئەو رژێمە بكات كە كۆمەڵانی خەڵك رۆڵێكی سەرەكی هەبوو لە تێكشانی پایەو دامەزراوەكانی ئەو رژێمە دواتریش رۆڵێكی دلسۆزانەی هەبوو لە پێكهێنانی ئەو حكومەتە خۆجێییەی كە لە ١٩٩٢ دروست بوو، ئەمەش بووە هۆی بەدیهێنانی ئەو گۆڕانكاریانەی كە لە داهاتوو دا بەسەر ناوچەكەدا هاتن، بەڵام لەگەڵ ئەو وەرچەرخانە گرنگەش ئەم حكومەتە نەیتوانی بەرگێكی نیشتیمانی بپۆشێت و دامەزراوەكانی بە نیشتیمانی بكات كە دواتر لەبەر ئەم هۆكارە بووە هۆی بەرهەم هێنابی شەڕی ناوخۆ و دوو ئیدارەیی كە بۆ ئەو سەردەمە قۆناخێكی هەستیار بوو و مەترسی لەناو چونی ئەو ئەزمونە تازەیەش هەبوو لە پای ئەو مەترسیانەش سەركردایەتی كورد توانی هەست بەو مەترسیانە بكات و ناكۆكییە ناوخۆییەكان وەلا بنرێت بەكورتی ئەوەی كە لەو ماوەیەدا كە كورد توانی بەدەستی بێنێت ئەزموونێكی تازە بوو توانی تاڕادەیەك قەوارەیەكی سیاسی نیمچە سەربەخۆ لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراق دەستەبەر بكات و پشتگیری وڵاتانی ناوچەكەو نێودەوڵەتیش بەدەستبێنێت، بۆ كوردیش بووە دەسكەوتێكی مێژوویی لەبیر نەكراو كە كورد توانی سوود لەو گۆرانكاڕیە وەربگرێت كە بەسەر ناوچەكەدا هات.
 قۆناغی دوای رووخانی رژێمی بەعس:-
 دوای كۆتاییهاتنی ئەفسانەی سەدام حسێن كە دوژمنی سەرسەختی كورد بوو و بڕوای بە ناسنامەی كورد نەبوو لە دوای دامەزراندنی حكومەت و پەرلەمانی كوردستان بە وەچەرخانێك تازەو فرەستێكی هاوشێوەی ١٩٩٢ بۆ كورد دائەنرێت كە خۆی لەو دەوڵەتە نەژادپەرستە شۆڤێنیە رزگار بكات ئەو ناوچانەشی كە لە خاكەكەی دابڕێنراوە بیگەرێنێتەوە سەر هەرێمی كوردستان، چونكە لەو كاتەدا هێزە سیاسییەكانی عێراق توشی ناكۆكییەكی ئێجگار مەزن هاتبوون، شەڕی شیعە و سونە تەنگی پێهەڵچنیبون لە هەر فرسەتێكدا شیعە دەیویست تۆڵەی چەوساندنەوەی چەند ساڵی رابردووی خۆی لە سونە بكاتەوە كە ئەوان باڵادەستی عێراق بوون، ئەمە لەلایەك لەلایەكی تریشەوە ئەو سوپا بەهێزەی كە عێراق هەیبوو لە دوای هێرشی هاوپەیمانانەوە بە تەواوی هەڵوەشابووەوە كە ئیرادەی شەڕكردنی تێكشكابوو كە ئەتوانرا بەئاسانی روبەروی بیتەوە، بەڵام ئەوكات سەركردایەتی سیاسی كورد نەیتوانی خۆی لەگەڵ ئەو گۆڕانكاریانەی كە بەسەر ناوچەكەدا دێت خۆی بگونجێنێت و ئەو فرسەتە هاو شێوەی ١٩٩٢ بقۆزێتەوە و بۆ هەتا هەتایە خۆی لەو حكومەتە رزگار بكات، هەر زوو دەبوو ئەو كات ریفراندۆمی جیابونەوەی بكردایە نەك لە ئێستادا كە ئەو حكومەتە خاوەن سیادەیەكی بەهێزەو لەرووی سەربازیشەوە بەبەراورد بە چواردە ساڵی رابردو توانیویەتی پشتگیریەكی بەهێزی ناوچەكە بەدەستبێنێت و سەرجەم پایەكانی دەوڵەتەكەی سەرلەنوێ بنیات بنێتەوە، لە رووی ئابوریشەوە پەرە بە گەشەسەندنی بەرهەمە نەوتییەكانی بدات و دووبارە لە بنیادنانەوەی وڵات و بەهێزكردنی وڵاتەكەی بەكاری بێنێت، ئەو ناوچە كوردیانەشی كە دەوڵەمەندن بەنەوت بیخاتە ژێر چنگی خۆیەوە كە دەبوو ئەوكات سیاسییەكانی كورد نەگەڕێنەوە بۆ بەغدا و وەك چۆن ساڵی١٩٩٢ توانییان ئەو فرسەتە بقۆزنەوە، دەبوو بەهەمان شێوەش سود لەو گرژی و ناكۆكیەی كە لە عێراق دا هەبوو ببینن، دەبوو بە بەرژەوەندی خۆی بیشكاندایەتەوە ئەو هەلە زێڕینەی لەكیس نەدایە.

قۆناغی دەركەوتنی داعش و كۆتایهاتنی:
- دەركەوتنی داعش لە سوریاو پەلهاوێشتنی بۆ عێراق و بەهێزبونی بەتایبەتیش دوای گرتنی موسڵ و دەسبەسەراگرتنی روبەرێكی فراوان لە خاكی عێراق لەلایەن ئەو رێكخراوەو وایكرد كە عێراق وزەیەكی زۆر لە لە ناوبردنی ئەم رێكخراوە ون بكات و توشی قەرزێكی جەنگی زۆر ببێتەوە،كاتێك عێراق لە ٢٠١٤بەدواوە كەوتە ناو شەڕێكی ناوخۆیی لەگەڵ ئەو رێكخراوە تیرۆریستییە بۆیە هەر زوو كورد سودی لەو نائارامیەی ناوچەكە وەرگرتوو و توانی خۆی بگەیەنێتە ئەو ناوچە دابریَِنراوانە كە ئەمەش دەسكەوتێكی كتوپڕ بوو كورد لە دوای ٢٠٠٣ وە كە ئەو ناوچانە بە سەرجەم كێڵگە نەوتییەكانی بخاتە ژێر ركێفی خۆیەوە، ئەمەش وایكرد حكومەتی هەرێمی كوردستان ببێتە خاوەن ئابوریەكی ، بەلام بە پێچەوانەی ئەو داهاتە بێ شومارەی كە لەدەستی ئەم حكومەتەیابوو چەندەی داهات زیادی دەكرد زیاتر دەستیان دەخستە بیناقاقای میللەتەكەیانەوە كە بوە هۆی داهێنانی چارەگە موچەو نیو موچە كە ئەمەش بوە هۆكارێك بۆ شكاندنی شكۆی تاكی كوردو وایكرد دڵسۆزانی میللەتەكەمان هیچ ئینتیمایەكی نیشتیمانیان نەمێنێت لە ژێر ناوی ئابوری سەربەخۆ بە هەدەرچوو، سەرانی ئەم حكومەتە دەوڵەمەنتر دەبون و خەڵكیش زیاتر شكۆی دەشكا لەدوای كۆتایهاتنی داعش غرورێكی زۆر رووی لە سەركردایەتی سیاسی كورد كرد كە ئەوەی بە ئاسانی بەدەستی هێناوە لەدەستی بدات كە دەبوو بە پێچەوانەی ئەو غرورە سیاسییە بە شێوازێكی دیبلۆماسیانە گوزراشت لە داواكاریەكانی بكردایە نەك بەشێوەیەكی تاك لایەنەو بەبێ بونی هیچ پشتیوانیەكی نێودەوڵەتی كە لە ئەنجامدانی ریفراندۆم لێی نەكرا ، كە ئەمەش بوە هۆی لە دەستدانی ئەوكارتە بە هێزەی كە كورد ئەیتوانی دژی بەغدا بەكاری بێنێت، بەڵام لەبەر نەبونی خوێندنەوەیەكی ورد بۆ دۆخەكە ئەوەی بە ئاسانی بەدەستیهێناوە دوبارە لە دەستی بداتەوە بەتایبەتیش پاش روداوەكانی ١٦ی ئۆكتۆبەر كە تێیدا حكومەتی ناوەندی توانی دووبارە سەرلەبەری ئەم ناوچانە بخاتەوە ژێر ركێفی خۆیەوە كە دووبارە گەیشتنەوە بەم ناوچانە، لەلایەن كوردەوە ئەگەر مەحالیش نەبێت هەروا ئاسانیش نابێت كە هەر لە ئێستاوە ئەبینین بەغدا ئامادەی هیچ گفتوگۆیەك نیە تاسەرجەم خاڵە سنوریەكان و فڕۆكەخانەكان رادەستی ناوەند نەكاتەوە، هیچ گفتوگۆیەك نابێت لەگەڵ هەرێمدا كە ئەمەش دەبێتە هۆی لاوازكردنی پێگەی ئابوری هەرێم لەروی سیساسیشەوە دەبێت هەرێم سەرجەم مەرجەكانی ناوەند جێبەجێ بكات و دوبارە بە ئاستێكی لاوازەوە بگەڕێتەوە بەغدا و ئەم شكستە سیاسیەی كە كورد توشی هات هەر لە ئێستاوە نیشانەكانی دلخۆشكەر نین بۆ گەلی كورد، چونكە مەترسی ئەوە هەیە چیتر بەغدا وەك هەرێمێك مامەڵە لەگەڵ ئەم حكومەتەیا نەكات كە بینیمان لە رەشنوسی پەسەندكردنی بودجە لەجیاتی ناوی حكومەتی هەرێمی كوردستان بێنیت ناوی حكومەتی پارێزگاكانی هێناوە لەجیاتی ناوی وەزارەتی دارایی و ئابوری هەرێم بێنێت ناوی وەزارەتی پارێزگاكانی هێناوە بۆیە سەرلەبەری ئەمانە ئاماژە بۆ ئەوە ئەكەن كە لەمە بەدوا چیتر ناوەند وەك حكومەتێك و هەرێمێك مامەڵە لەگەڵ كوردا ناكات، بۆیە لەم قۆناخە هەستیارو چارەنوسسازەدا كە لەدوای شكستەكانی ریفراندۆم دوچاری هات دەبێت سیاسیەكان بەشێوەیەكی وردترو هەستیارانەتر مامەڵە لەگەل دۆخەكەدا بكەن و ئەوەی كە بەساڵان خەبات و تێكۆشانمان بۆی كردووە لە دەستمان نەچێت هاوشێوەی ریفراندۆم كە بووە هۆی لەدەستدانی لە سەدا ٥١ی خاكی هەرێم لە ئەگەری دووبارە بونەوەی هەر هەڵەیەكی سیاسی هاوشێوەی ریفراندۆم دوور نییە ئەم ئەزمونە حكومڕانیەی هەرێمیشمان لەدەستبچێت.





‌ 73 جار بینراوه‌
11/11/2017
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
هۆشیار مەلا عەبدولڕەحمان
پارێزەر: لوقمان مستەفا ساڵح
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved