وتار
گرنگی فكری سۆفیستایەكان لە ئێستا و مێژوودا...

ئا/ شادی محمد


سۆفستایەكان سەدەی پێنجەمی پێش زاین نوێنەری جۆرێكی تایبەت لە فەیلەسووفەكانی یۆنان بوون، وشەی (سۆفیست)ەكان لەبنەڕەتدا بەمانای رۆشەنبیرەكان دێت، بەڵام لای ئەفلاتوون بەمانای كەسێك دێت كەفێڵباز یان هەڵخەلەتێنەر،سەرچاوەی گوزەرانیان وانە گوتنەوە بوە بە خەڵكی . 
سۆفیستەیەكان پەیوەندیەكی بەهێز و هاوبەشیان هەبوو لەگەڵ فەیلەسوفە سروشێكانی ئەوسەردەمە كە پێك هاتبوون لە ()، هەردوو گروپ پێكەوە هێرشیان دەكردە سەر بتەكان و ئەفسانەی سەردەم،دژی فەلسفەی ئایدیالیزمی (نموونەگەرایی) بوون، هاوكات بانگەشەی فەلسفەی ریالیزمییان (واقعگەرایی) ئەكرد، بەپێ بڕوای ئەوان دەكرێت وەڵامێك بۆ پرسیارە فەلسەفێكان بدۆزینەوە بەڵام ناكرێت ئێمەی مرۆڤ بگەینە یەقینێكی بێ چەند و چوون . هەوكات دەیان گووت هەرچەندە ئێمە ناتوانین پەی بە هەموو نهێنێكانی سروشت بەرین لەگەڵ ئەوەش دەزانی ئێمەی مرۆڤ دەبێت فێربین پێكەوە بژین، هەر لەبەرەئەوەیە سۆفیستەیەكەیان گرنگیان بە مرۆڤ و شوێنی مرۆڤ ئەدا لەنێو جیهاندا .پڕۆتاگۆڕاس وەكو یەكەم سۆفیستە (Protagoras) (نزیكەی 420 تا 487 ی پێش زاین ) بووە، بەهۆی بیروباوەركانیەوە هەموو كتێبەكانی سووتێنران خۆشی بەبەلەمێك هەڵهات دواتر بەلەمەكە تێك شكا لەنێو دەریادا خنكا .
پڕۆتاگۆڕاس لەیەكێك لەبۆچوونە بەناوبانگەكانی دەڵێت ( مرۆڤ پێوەری حەقیقەتە مەبەستی) پرۆتاگۆراس لەوە بوو سەرجەمی باش وخراپ یان راست و هەڵە بە پێی پێویستێكانی مرۆڤ هەڵبسەنگێندرێن، هەروەها لەكتێبی (لەبارەی خوداكانەوە ) لەسەرەتاكەیدا دەڵێت( نازانم، بەڕاستی خوداكان بوونیان هەیە یان نا تەنانەت ناتوانم لەبارەی شێوەشیانەوە شتێك بڵێم، چونكە زۆر شت هەن بەربەستن لەگەشیتن بە دڵنیایی، یەكێك لەو بەربەستانە تاریكی مەسەلەكانە،یەكێكی تر كورتی تەمەنی مرۆڤە ) هە رلەسەر ئەم كتێبە دادگای دەكرێت دواتر هەڵدێت . گۆرگیاس ئەویش بەهەمان شێوە یەكێكە لە سۆفیستایە مەزنەكان تیۆریای خۆی لەژێر ناونیشانی سێ بنەما داڕشتبوو كەبریتین لەمانە یەكەم ( هیچ شتێك بوونی نیە ) گۆگریاس مەبەستی لە هیچ شتێك بوونی نیە ئەوە بوو كە راستیەكی رەها بوونی نیە چونكە لەهەموو شتێكدا كە بیربكەینەوە كەم و كوڕیەك بوونی هەیە ئەمەش وەا دەكات كە بڵێن راستیەكی بێ كەم كوڕی بوونی نیە .دووەم ( ئەگەر هەقیقەتی رەها بوونی هەبێت ئەوا ناتوانین بەتەواوی بینانسین )چونكە هەستەكانی ئێمە جێگای متمانە نین، بەهۆی ئەوەی كە (پێداویستێكان و مەیل و خواستەكانی ئێمە كار لە شێوەی بیركردنەوەی ئێمە دەكەن هەروەها ئەبنە بەربەست بۆ ئەوەی (هەقیقەتی رەها ) وەك خۆی بناسین . سێیەم تەنانەت ئەگەر (هەقیقەت ) بدۆزینەوە ئەوا ناتوانین بەكەسێكی تری بڵێن ) چونكە وشەكان لە دەڕبڕینی بیرۆكەكاندا كەم و كوڕن،هۆكەشی ئەوەیە كە وشەكان مانایەكی تایبەتیان هەیە، هەربۆیە مرۆڤی گوێگر ناتوانێت پەی بە تەواویی زمانی قسەكردنی ئێمە ببات . تا پێش سۆفیستایەكانیش هیچ فەیلەسوفێك پەی بەوە نەبردبوو هەقیقەت ریژەیە، و راستی رەها بوونی نیە،مەعریفە بابەتێكی دەروونی و شەخسیە، مرۆڤ بەپێ بەرژەوەندی و ویستەكانی خۆی،پێوەر لۆژیكێكانی خۆی دادەرێژیت بۆ حەقیقەت، زیادە رۆیمان نەكردوە ئەگەر بڵین مرۆڤ لە ئاستی هەموو شتێكدا تەنها ئەودیوەی دەبینیت كە لە بەرژەوەندی ئەودا دەكەوێتەوە، ناهەستیانە بڕوای تەواوی بەوە هەیە كە هەمیشە ئەو هەڵگری حەقیقەتە، هەموو ئەوانەی پێچەوانەی بڕواكانی ئەو بجوڵێتەوە دژی حەقیقەت هەنگاوی ناوە، سۆفیستایەكان سوودی گەورەیان بۆ مرۆڤایەتی هەبوە هەمیشە بانگەشەی ئەوەیان كردوە كەڕاستی رەها بوونی نیە ئەگەر بوونیشی هەبێت مرۆڤ ناتوانێت پەی پێبەرێت چوونكە مرۆڤ بەسروشت بوونەوەرێكی خاوەن هەست و ویستە،هەوكات هەست و ویست رۆڵ دەبینن لە دیاری كردن باش و خراپ یان تاوان بار بێ تاوان. دیدی سۆفیستایەكان بۆ دەسەڵات لە بارەی دەسەڵاتەوە سۆفیستایەكان هەڵگری باوەڕێكی بێلایەن بوون یەكێك لەوانە (ئەلكی یندا) باوەڕی وابوو كە دەوڵەت هۆكاری جەور و ستەمە بەهەمان شێوەی (جان جاك رۆسۆ) بڕوای وابوو كە مرۆڤ لە حاڵەتی سروشتیدا ئازاد و بەختەوەرە بەڵام( كۆمەڵگا) و (دەوڵەت) ئینسان كۆیلە و پەرێشان ئەكەن . لە لەلایەكی ترەوە (ئانتی فۆن ) لایەنگری دەوڵەتی جیهانی و دیموكراسی و واقعی بوو لەنێوان تەواوی نەتەوەكاندا ئەو دەیگووت لەیەكێتی واقعیەوە پەروەردەیەكی راست و دروست لەدایك دەبێت نەك لە ئایدۆلۆژیا و مەزهەب، ئەمیش بەهەمان شێوەی (ڕۆسۆ) دەلێت دەوڵەت رۆكاری رێكەوتنە لە نێوان دەسەڵاتداران و هەژاران، هەژارەكان مافی ئەوەیان هەیە كە لەهەركاتێكدا دەسەڵات نەتوانێت ئەركی خۆی بەجێ بێنێت لای ببەن و تێكی بدەن، سۆفیستایەكان بە پێچەوانەی ئەفلاتونێكانەوە دژایەتی توانەوە یان سڕینەوەیی كلتورێك لەپێناو بەرزڕاگرتنی كلتورێكی تر بەپێچەوانەوە، دژ بەهەموو جۆرە فكرێكی فاشیزمی(تاك رەویی) دەجەنگان كە لەپێناو كپ كردنی دەنگەكانی تر كار بكات، ئەوانە خۆیان لەدەرەوەی هەموو كلتور نەتەوەیەك ئەبینیەوە لەناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر كۆچیان ئەكرد بانگەشەی پێكەوە بوونی كلتور و نەتەوەكانیان دەكرد ئەم بۆچوونەی سۆفیستایەكان لە ئێستادا دروشمی زۆربەی دیموكراتە ئەوروپێكانە، لەبەرامبەر دا ئەفلاتون ئەرۆستۆ كاریان لەسەر بەرز راگرتنی یۆنان دەكرد بەسەر نەتەوەكانی تردا، لەنێو یۆنانیشدا چینی ئەرستۆكارتێكانیان بەرز دەنرخاند خاوەنی كۆیلەو خزمەتكاربوون . لەبارەی پێگەی مرۆڤ لای سۆفیستەیەكان .خاوەنی تێگەیشنێكی نوێ بوون بەرامبەر بەمرۆڤ، كە تیایدا مرۆڤ داماڵ رابوو لەهەموو هێزێكی سەروو سروشت بەمانا راستەقینەكەی تێگەیشتنێكی دژە ئاسمانیانەیان هەبوو بۆ مرۆڤ . لە فكری سۆفیستایەكان مرۆڤ وەك بوونەوەرێكی سەربەخۆ و بێ سەرپەرشتیار ئاماژە پێكراوە، ئەو مرۆڤەی لە دیدی فەیلەسوفانی تردا بەسترابۆوە بە هێزێكی رەها یان سەرووی سروشت، بەپێچەوانەوە سۆفیستایەكان پێناسەی مرۆڤیان دەكرد وەكو تاكێكی سەربەخۆ و خاوەن ئیرادە لەنێو واقعێكی دیاری كراوی مێژوو، لەهەمان كاتدا پێیان وابوو كە مرۆڤ خاوەنی هەستی بایلۆژین كە دەكرێت لەڕێگەی ئەوهەستانەوە هەوڵی بوونیاد نانی ژیانێكی باشتر بدات بەڵام دەشێت نۆرم و بەها كان لەسەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی تر بگۆڕین بەپێچەوانەوە دژی پیرۆز راگرتنی هەموو نۆرم بەهایەك بوون لە تێگەیشتنی ئەواندا هەمووشتێك قابیلەتی گۆڕانە بەمانایەكی تر دەیان گووت تەنها وشەی گۆڕانكاری قابیلی گۆڕان نیە لەبەرامبەردا ئەفلاتونێكان هەمیشە لەگەڕاندابوون بۆدۆزینەوە حەقیقەتێكی نەمر و هەمیشەیی، لەسەدەی نۆزدەوە تا ئەم ساتەی ئێستامان كەسەردەمی پۆستمۆدێرنەیە سۆفیستایەكان سەرەنجی توێژەرانیان راكێشاوە بەلای خۆیاندا تا ئەو ئاستەی هیگل ئاماژە بۆ ئەوە دەكات (سۆفیستایەكان نوێنەری راستەقینەی قۆناغێكی گرنگی شارستانیەتن).

‌ 633 جار بینراوه‌
10/03/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
هیچ داتایه‌ک به‌رده‌ست نیه‌ .
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved