نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
شانزەی ئۆكتۆبەر، شكستی سیاسەتی ئابووری باشوری كوردستان

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا

وزە ئەو ناوبژیكەرەی، كە هەرگیز دادپەروەر نەبووە، ئەو بەها ئابووریەی، هەرگیز لە خزمەتی وڵاتە بەرهەمهێنەرەكانی خۆی نەبووە، ئەو گەنجینەیەی ڕێژەیەكی زۆری دەكەوێتە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی پڕ لە شەڕ و ئاشوب و نائارامی، كەچی وڵاتانی ڕۆژئاوادا دەخزێنێتە نێو كێبڕكێی ڕیزبەندی یەكەمی ئابووری جیهانیەوە لە ڕووی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و پیشەسازی و بەرهەمهێنان و داهێنانەوە و دەبن بە سودمەندی یەكەمی ئەو سامانە سروشتیەی بێ ئەو، هەموو دەرگاكانی داهێنان و تەكنەلۆژیا و گەشەی ئابووری و پەرەسەندنی زانستی لێ دادەخرێ.
وزە ئەو سامانە سروشتیەی، یەك بارەیە و لە مەودای ژیاری مرۆڤایەتیدا دوبارە دروست نابێتەوە و بناغەی پیشەسازی وتەكنەلۆژیا و ئابووری جیهانە و پایەیەكی گرنگ و بێ وێنەی لە ڕەوڕەوەی پێشكەوتن و داهێنان و بەردەوامی و گەشەسەندن و پەرەپێداندا هەیە، بەتایبەت لەم سەدوپەنجا ساڵەی دواییەدا و دوای شۆڕشی پیشەسازی، پایە و سەنگی بوونی ئەم سامانە سروشتیە بووە مەرجی سەرەكی بەرەو پێشچوونی تەكنەلۆژیا و بەرهەم و بەرزكردنەوەی ئاستی ئابووری و ژیاری مرۆڤایەتی، لەلایەكیترەوە بووە مەحەكی بڕیارە سیاسیەكان بۆ هەڵگیرسانی شەڕ و وەستاندنی، بۆ هاوپەیمانێتی و دژایەتی، بۆ پۆلین كردن و قۆرخكردن، بۆ هەنگاونان  بەرەو پلیكانەی دیكتاتۆریەت، گرنگترین ئەو سامانە سروشتیانەش كە ڕۆڵی سەرەكی و ستراتیژی لە پیشەسازی و بەرهەمهێناندا دەبینن بریتین لە( نەوت و غازی سروشتی و خەڵوزی بەرد ).
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش ئەو جوگرافیایەی، كە دەروازەیەكی ستراتیژی وزەیە و دەبێتە پارووی گەرمی ئابووری و پیشەسازی وڵاتە زلهێزەكان و بوژانەوەی بواری   شارستانێتی دەڤەری خۆیان و مانەوەی زۆربەی هەموو وڵاتە خاوەن وزەكانی ئەو دەروازەیەش لە زونگاوی دواكەوتوویی و بێ ئاگایی و كورتبینی و بێ دەسەڵاتی و چەق بەستنیان لە قاوغی دواكەوتن و ئامادە بۆ شانۆگەری شەڕ و ژێردەستەییدا، خاوەن ژێرخانێكی ڕوخاو و ڕێژەیەكی زۆر لە خەڵكی هەژار و نەخۆش و نەخوێندەوار و كۆمەڵگایەكی پەراوێزكەوتوو و خاوەن سامانێكی مرۆیی بێ ئیرادە و بێ توانا.

وزە و جیۆپۆلیتیك
تەنها هۆكارێك بۆ هەوڵدان بۆ پاراستنی ئارامی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا )MENA-Region (Middle East & North  Africa) ، بریتیە لە پاراستنی بەرژەوەندیەكانی وڵاتانی ڕۆژئاوا لە بواری بەرهەمهێنانی وزە و گوازتنەوەی لەلایەكەوە و پاراستنی پێگەی ئیسرائیل لەلایەكیترەوە، وە تەنها هۆكاریش بۆ ئاڵوگۆڕی ڕۆڵ و تێهەڵكێشكردنی كارتی گەمەكردنیان هەر لەبەر بوونی ئەو دەرامەتە و ئەو سەرچاوەی وزەیەیە كە ئابووری جیهانی لەسەر وەستاوە، چونكە ئەم ناوچەیە نزیكەی ٧٠% ی یەدەگی نەوت و ٤٤% ی یەدەگی غازی جیهانی تێدایە، باشوری كوردستانیش چووەتە نێو ئەو نەخشە نێودەوڵەتیەی وزەوە، بۆیە ئەم ناوچەیە بۆ ئێستا و داهاتوویەكی دوور سەنگی جیۆپۆلیتیكی خۆی هەیە و هەوڵدان بۆ گەیشتنە سەر سەردەریا لە دەروازەیەكی دی جگە لە توركیا هاوێنەی دوربینێكی درێژخایەن و پلانێكی تۆكمەی زلهێزەكانە بۆ دواڕۆژ، كە كورد وەكو یاریزانێكی ئەو گۆڕەپانە، پێویستی بە سیاسی خوێندەوار و بە كەسی لێهاتوو هەیە، كە بتوانێ لە ژێر سێبەری ڕۆژئاوادا دروێنەی ڕەنجی خۆی بكات لە جیاتی بەئاودا دانی.
زۆربەی ئەو وڵاتانەی لە ڕێكخراوی هەناردەی نەوتن وەكو ( عیڕاق و ئێران و قەتەر و سعودیە و میرنشینەكانی ئیمارات و كوێت و لیبیا و جەزائیر) دەكەونە ناوچەی MENA-Region، ئەم ڕاستیە گەمەی زلهێز و وڵاتە پیشەسازیەكان لەو ناوچەیەدا، ئاڵۆز بەڵام جیددی دەكات، هیچ ڕێكەوتنێك لەگەڵ یەكتردا گەرەنتی نیە، ئەگەری ئەوە هەیە كە هەموو گۆرانێكی سیاسی و ئابووری لە ناوچەكەدا، گۆڕانێك لە ستراتیژیەتی هاوپەیمانێتی بەدوای خۆیدا بهێنێت، لە دوا نسكۆی كورد لە باشوری كوردستاندا تەواو ئەم هەڵبەزودابەزەی هاوپەیمانێتی لە نێوان ئێران و عیراق و توركیا و ئەمریكادا ئەم ڕاستیە دەسەلمێنێت.
سیاسەتی وڵاتانی ڕۆژئاوا لە كاتێكدا لە نێو وڵاتەكانی خۆیاندا، بەتایبەت لە كاتی هەڵبژاردندا، بە دوای كەلێنێكی نەبوونی دیموكراتیدا دەگەڕێن تا وەكو تانە و تەشەر بكرێتە ڕەخنەیەكی ڕوخێنەر  بۆ ڕكابەرەكانیان لە كاتی هەڵمەتی هەڵبژاردندا، كێبڕكێ لە پەیڕەوكردنی دیموكراتی و خۆشگوزەرانی هاوڵاتی و ئارامی ئاسایشی نێوخۆ لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا، لە كارە گرنگ و سەرەكیەكانی ئەوانە، كەچی كە ڕوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا و هەر شوێنێكی دەوڵەمەندی جیهان دەكەن بۆ قۆرخكردنی داهاتی سوتەمەنی و وزە سروشتیەكەی، هەرچەند دیكتاتۆریشی تێدا حوكم بكات و نادادپەروەریش چەتری زاڵ بێت، تا بتوانن نایەڵن پشێوێ و شەڕ و هەڵسانەوە و بەرەنگاری و كودەتا بەسەر بارودۆخەكەدا بكرێ و نایەڵن پشێوی بكەوێتەوە، ئیتر ئایا لەوێ ماف و یەكسانی و دادپەروەری خەوشدار بێ، كۆمەڵگا دواكەوتوو بێ، یا نەخوێندەواری و نەبوونی بیری نوێ و كۆنەپەرستی و برسێتی زاڵ بێ، ئەمانە هیچی كاری ئەوان نین، گرنگ ئاسایش بەرقەرار بێ و ئەوان بتوانن بە بێ دەنگی ژێر خاكەكەی تاڵان بكەن، چونكە شێواندنی بارودۆخی نێوخۆی ئەو وڵاتانە ستراتیژی كاری كۆمپانیاكانی ئەوان و دەرهێنانی وزەی تێدا، تێكدەدا و بەرنامەكانیان ئاڵۆزتر دەكات.
نمونەیەك لەسەر ڕەتكردنەوەی دیموكراتی و  پەیڕەوكردنی لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و خاوەن سامانی وزە لەلایەن وڵاتە زلهێزەكانەوە، بریتیە لە سەركوتكردن و بەئەنجام گەیاندنی كودەتا لەسەر سەرۆكێكی بە دیموكراتی هەڵبژێرراوی وەكو موسەددیق لە ١٩/٨/١٩٥٣ لە ئێران، لەم بارەیەوە ئوباما لە سەردانێكیدا بۆ وڵاتی میسر و قسەكردن بۆ كۆمەڵگای ئیسلامی لە ٤/٦/٢٠٠٩ دا وتی: 
[ ئەمریكا لە گەرمەی شەڕی ساردا، ڕۆڵی هەبوو لە ڕوخان و كودەتای سەربازی  بۆ سەر سەرۆكێكی بە دیموكراتی هەڵبژێرراوی وەكو موسەددیق لە ئێراندا]
كاتێ موسەددیقی بە دیموكراتی هەڵبژێرراو، نەوتی خۆماڵی كرد، ئیتر بەڕیتانیا و ئەمریكا نەیاندەتوانی بەو شێوەیەی كە سیاسەت و پێویستی ئابووری خۆیان دەخوازێ، وزەكەی بۆ مەرامی ئابووری و بەرژەوەندی خۆیان قۆڕخ بكەن، لەوكاتەدا ڕۆژئاوا هەستیان بە بوونی بنەماكانی سۆسیال و ئاماژەكانی لەدایكبوونی دیموكراتیەت و مافی یەكسانی كرد لەو دەڤەرەدا، دەبوو تەڵەیەك بۆ لەناوبردنی ئەو بیرۆكەیە دانێنەوە، دوای تێپەڕبوونی شەست ساڵ و لە ساڵی ٢٠١٣ دا سی ئای ئەی ،دانپێدانانی خۆی، بە بەشداربوونی خۆی و بەڕیتانیا لە هۆنینەوە و بەئەنجام گەیاندنی ئەو گەمە نهێنیەی ئەو كودەتایە لەسەر موسەدییق، ئاشكرا كرد و وتی:
[ ئەو كودەتا سەربازیەی لەسەر موسەددیق و كابینەكەی كرا، بە پێی ئەو دوكۆمێنتانەی هێشتا هەندێكی ڕوون و ڕۆشن نین، بەسەرپەرشتی سی ئای ئەی بوو و وەكو ئەكتێكی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا جێبەجێ كرا] 
چەندەها نمونەی وا كە پێمان دەڵێت، جوڵەی نێو كایەی جیهان بە ئاماژەی پەنجەی زلهێزەكان و بە پێی پلان و پیلانی بەرژەوەندی خۆیانە بۆ گەیشتن بە كانی وزە  و بە شادەماری تەكنەلۆژیا و فابریكەكانی بەرهەمی كاڵا و پیشەسازی چەك و ئەتۆم، هەنگاونانیش پێچەوانەی حەز و خولیای ئەوانیش، هەر داڕوخان و داڕمان و داتەپینە، نمونەی ڤێنزوئێللا كە خاوەنی داهاتێكی زۆری نەوت و گازی سروشتی و بیر و بۆچوونی چەپگەری بوو ،كاتێ لەگەڵ كوبا هاوڕای یەكتر و هاودوژمنی ئەمریكا بوون، شاڤێز ویستی هەژمونی چەپگەری و سوشیالیستی لە نێو وڵاتدا بسەپێنێ و بە ئاشكرا لەگەڵ نەیارەكانی ئەمریكا كەوتە فراوانكردنی پەیوەندیە دپلۆماتی و ئابووریەكانی خۆی ، هەر لەسەردەمی ئەودا بوو، ئاڵوگۆڕی بەرژەوەندیەكانیان لەگەڵ یەكتر بووە جێ سەرنج و پرسیار بۆ ئەمریكا، كاتێ كوبا باشترین دكتۆرەكانی بۆ ڤێنزوئێللا دەنارد و ئەوانیش نەوتی هەرزان بەهایان بۆ كوبا دەنارد، پاشتر ئەو نائارامیەی لە ڤێنزوئێللا كەوتەوە ئێستاش نەڕەواوەتەوە.
لە ساڵی ٢٠١٥ دا ڕێژەی بەكاربردنی نەوت لە چاو جۆرەكانی دیكەی وزە زۆرتر بوو، نزیكەی ٣٥% ی هەموو وزەی بەكارهاتووی جیهان بوو كە دەكاتە ٤٣٤٦ ملیۆن تەن نەوت، بە ڕێژەی ٢،٥% زیاتر لە ساڵی پێشتر، گرنگترین وڵاتە بەرهەمهێنەرەكانیش ئەمریكا و سعودیە و ڕوسیا بوون، وە گرنگترین دەوڵەتە بەكاربەرەكانیش ئەمریكا و وڵاتی چین بوون 
پەرەسەندن و گەشەندنی وڵاتە بوژاوەكان، بەتایبەتی چین  كە بە فابریكی جیهان ناودەبرێت، هۆیەكی زیاترە بۆ نائارامی و جێگۆڕكێی بڕیاری هاوپەیمانیەكان، ئەم گەشەی ئابووریەی چین وا لە ئەمریكا دەكات نائارام بێت و ترسی لە لەدەستدانی پێگەی جیهانی خۆی هەبێت لە ڕووی ئابووری ئینجا سیاسیەوە، ئەمڕۆ دەسەڵات دەسەڵاتی ئابووریە، هەر ئەو دەسەڵاتەش دەبێتە بڕیاردەری دەسەڵات و هەیمەنەی سیاسی، كاتێ چین لە ساڵی ٢٠٠١ دا چووە ناو ڕێكخراوی بازرگانی جیهانیەوە، لەو كاتەوە چەندێتی بەرهەمهێنان و بەو تێچووە كەمەی، بووەتە جێگەی سەرسوڕمانی هەموو جیهان، ئەمەش یەكێك بوو لەو هۆكارانەی كە زۆربەی كۆمپانیاكانی وەكو ڤۆلكسڤاگن و ئەپڵ و سیمینس لقی بەرهەمهێنانیان لەوێ بكەنەوە تا بتوانن بڕێك لە تێچووەكان پاشەكەوت بكەن و قازانجەكانیان بەرەو هەڵكشان ببەن.
شانزەی ئۆكتۆبەر و شەڕی وزەی نێوان جەمسەرەكان
دەستپێكی بڵاوكردنەوەی دەنگۆیەك، بۆ مۆركردنی گرێبەستی وزە لە نێوان كۆمپانیای ڕۆزنەفتی ڕوسی و هەرێمی كوردستان، نەخوێندەواری ئەم حكومەتە یا بێ ئاگابوونی  یا وروژاندنی چەتری زاڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو، چونكە گەمەی ئەمڕۆ گەمەی نێوان دوو تای ئاڵۆزی ترازو یا دوو جەمسەری تێهەڵكێشی هەمیشە گۆڕڕاو و ناهاوسەنگە لە ناوچەكە.
  ئاماژەكانی ئەم جارەی هەرەسی كوردستان، لە دانیشتنی سێ لایەنەی نێوان سێ كوچكەی (  پاریس- واشنتن- لندن ) لە فەرەنسا و لەگەڵ عەبادی دەستی پێكرد، ئامۆژگاری ئەمریكا و فڕەنسا و بەڕیتانیا و ئەڵمانیا و نێونەتەوەیی و هەندێ حیزب و بزوتنەوەی نێوخۆ وەكو گۆڕان و كۆمەڵ و بەشێكی یەكێتی بەتایبەت لە كەركوك، بەوەی كە كاتی ڕیفراندۆم دروست و لەبار نیە، لە خۆڕا نەبوو، بۆیە شانۆگەری شەڕی پێشمەرگەش لەگەڵ ناوەنددا، هەر دەچێتە قاڵبی فریودان و تەڵەكەبازی و فڕوفێڵ و شانۆگەریەوە.
لێرەدا ئاماژە بۆ دوو فاكتەری زۆر گرنگ دەدەین كە ڕۆڵی لە هاتنەكایەوەی دوا نسكۆی كورد هەبوو لە باشوری كوردستاندا.

یەكەم : پەیڕەوكردنی سیاسەتێكی نەخوازراوی وزە
بوونی وزە لەهەر شوێنێكی دونیادا، دەبوایە بە مانای، بوژانەوە و ڕەخساندنی هەلی نایاب بێ بۆ بنیاتنانی بنەما و ژێرخانی دەوڵەت و كردنەوەی دەرگا داخراوەكان بێت بە ڕووی بوارە سڕبووەكانی گەشەسەندن و برەودان بێت بە سەرچاوەی نوێ و مۆدێرنی ژیان و دەستپێكی پەروەردەی زانستی بۆ سامانی مرۆیی و فەراهەمكردن و ئامادەكردنی نەوەیەكی نوێی بە توانا، كە بتوانێ ڕۆڵی سەرەكی هەبێ لە گەشەكردن و پێشكەوتنی بوارە جیاجیاكان لە نێوخۆی وڵاتدا و بتوانێ لە سێكتەری پیشەسازی نەوتدا ئەوەندە قاڵ بێتەوە و ئەوەندە دەستی واڵا بێت، كە پشكی زۆری لە داهێنان و پەرەپیدانی مرۆیی و تەكنیكی ئەو بوارەدا بەركەوێ، بە كورتی حوكمڕانەكان بتوانن لەسەر دەستی داهاتی سامانی سروشتیدا سامانێكی مرۆیی مۆدێرن و بەتوانا و وشیار و دڵسۆز پەروەردە بكەن، كە داهاتێكی زانستی خۆماڵی زیاتر بە نێوخۆی وڵات ببەخشێ، بە پێچەوانەوە، هەرچی وڵاتی خاوەن وزە هەیە ئەگەرچی خاوەن سامانێكی مرۆیی گەنج و بەتوانایە ، كەچی خاوەنی هیچ فابریك و بەرهەمێكی پیشەسازی وزە نیە كە بنەمای ژێرخانی خۆی پتەو بكات.
كوردستان جگە لە یەدەگی نەوت كە بە ١٦٠ ملیار بەرمیل نەوت دەخەمڵێنرێت ، یەدەگی لە غازی سروشتیش هەیە و پاش روسیا و ئێران و  قەتەر و سعودیە و ئیمارات و ئەمریكا دێت كە و دەكاتە نزیكەی ٣% ی یەدەگی غازی هەموو دونیا، لە ساڵی ٢٠٠٧ دا ، هەرێمی كوردستان گرێبەستی لەگەڵ كۆمپانیای دانا غاز بەست، بۆ هەڵكۆڵینی كێڵگەی غازی چەمجەماڵ و كۆرمۆر، پاشان هەر وەزیری وزە لە هەرێمی كوردستان، لە كۆڕبەندی ساڵی ٢٠١٥ بۆ ئابووری و وزەی ئەتڵانتیك لە ئەستەمبول ئاماژەی بەوەداوە كە هەرێم لە ساڵی ٢٠٢٠ بڕی بیست ملیار مەتر سێجاغازی سروشتی ڕەوانەی توركیا و ئەوروپا دەكات.
لەگەڵ دۆزینەوەی ئەم گەنجینەیە لە ژێر پێی خەڵكی ماندووی كوردستاندا، داكوتینی سنگی كۆمپانیا توركیەكانیش دەستی پێكرد، یەكەم كۆمپانیای توركی كە دەستی بەكاركردن كرد گەنەڵ ئینێرجی بوو، دوابەدوای ئەو كۆمەڵێ كۆمپانیای دیكە بۆ هەڵكۆڵینی كێڵگە هاتن، كە ڕاگەیاندنی ئەڵمانیا بێ سڵ كردنەوە دەڵێن: ئەوان پشكە كێڵگەیان هەیە نەك كرێكاری كێڵگە، تانەر یەڵدزی وەزیری وزەی ئەوسای توركیا خۆی وتبووی كە ئەوان هەر كاری دۆزینەوە و گوازتنەوەی وزە ناكەن، دەبێ پشك و بەشیان لە كێڵگەكاندا هەبێ.
سەركردایەتی هەرێم لەگەڵ پێگرتن و دارەدارەی وزە، لەسەر پێشنیاری توركیا، دەستی كرد بە دژایەتی كردنی ناوەند لە بەغدا و ئاماژەكردن بە ئابووری سەربەخۆ، هەتا توانی كێشە و قەیرانی دروست كرد، بێ منەتی خۆی لە هەموو دەستپێكێكی نابەجێ دەربڕی، دەستی كرد بە ئیمزاكردنی گرێبەستی وزە و بێ ئەوەی هیچ ڕاوێژێك بە ناوەند بكا و هیچ ببژێرێ، تا بودجەكەی بڕی، نە بودجەی هێشت و نە داهاتی وزەی بۆ ناوەند و خەڵكی كوردستان بوو، تا وای لە خەڵك كرد، هەندێ لە برسا خۆیان كوشت، هەندێ مناڵی بۆ فرۆشتن خستە ئارا و هەندێ مڵك و ماڵی هەراج كرد و لە دەریاچەی ئیجە خنكا و هەندێ بوونە چەپڵە لێدەری حزبە نابەرپرسیارەكان و كۆمەڵگا درزی تێكەوت و تا دەهات بۆشایی و مەودا دەكەوتە نێوان چینە بێ پارەو پولەكان و چینی  سەرەوەی خاوەن چاڵەنەوت و دەسەڵاتی ئابووری و گرێبەستەكان، جەماوەری برسی لە دەسەڵات توڕە و تۆراو و  دەسەڵاتیش بێ پلان و بێ چارەسەر .
لەگەڵ دۆزینەوەی وزە لە كوردستاندا، پێش ئەوەی خانەخوێ بیر لە بەرنامەی مامەڵەكردنی بكاتەوە، توركیا بووە ڕێ نیشاندەر و زۆرجار ئەو زانیاریانەی لەبارەی چاڵەنەوت و هەناردەكردنی و زۆر كاری پەیوەست بەو بوارەمان لە وەزارەتی وزەی توركیاوە دەزانی، گرێبەستێكی پەنجا ساڵەیان مۆر كرد، لە پێنج كەس زیاتر كەس نەیزانی ناواخنەكەی چی تیایە، ڕۆژانە بە نەوتی كەركوكەوە یەك ملیۆن و سێ سەد هەزار بەرمیل نەوت دەفرۆشرا، خەڵكیش نەك هەر گیرفانیان بەتاڵ بوو بەڵكو باجی هەموو بێ هیوایی و بێ پلانی ژیانیان كەوتە سەرشان، لە مانگی تەموزی ساڵی ٢٠١٤ دا كاتێ بیرەنەوتەكانی كەركوك ( هاڤانا و بای حەسەن خەباز و زەمبور )  لە لایەن هێزی پارتیەوە گیرا، مەسعود بارزانی وتی : ئیتر ماددەی ١٤٠ تەواو، ئیتر ئێمە باسی جێبەجێنەكردنی ئەو ماددەیە ناكەین.
توركیا وەكو خاوەن وزەی هەرێم مامەڵەی دەكرد، وزە بۆ توركیا لەو كات و زەمەنەدا كە هێدی هێدی بێ هیوا دەبوو لە یەكێتی ئەوروپا، ئەوەندە بۆ توركیا گرنگ بوو، كە بە هیوایەكی زۆرەوە نەك هەر پشتی خۆی لە ئەوروپا كرد، بەڵكو بە سیاسەتی كۆچبەران فشاریشی خستە سەر یەكێتی ئەوروپا بە تایبەت ئەڵمانیا، بەڵام هەڵویستە نامرۆڤایەتی و نابەرپرسیارێتیەكەی بەرامبەر شۆڕشی ڕۆژئاڤا بە تایبەت لە كاتی شەڕی كۆبانی، وای كرد وردە وردە ڕووی ڕاستی دراوی ئوردوگان بۆ ئەوروپا دەركەوێ، لەگەڵ یارمەتیدانی ئەمریكاش بۆ شۆڕشی ڕۆژئاوا، و ترسی توركیا لەوەی ڕێی پەڕینەوەی وزە بگوازرێتەوە بۆ ڕۆژئاوا و لەوێوە بەرەو دەریای سپی، توركیای ڕاچڵەكاند و زانی ئیتر ناتوانێ ئەوەندە ناز بەسەر جیۆپۆلیتیكی خۆیەوە بكات.
پابەندبوونی سیاسەتی وزەی هەرێم بە بڕیار و سیاسەتی حوكمڕانی توركیاوە و پشت كردن لە ناوەندی حوكمڕانی بەغدا كێشەی زۆری بۆ هەرێم دروست كرد، لە كاتێكدا بەغدا خۆی ئەگەرچی  وەكو حكومەتێكی زۆربە شیعی بوو، بەڵام پابەند و هاوپەیمانی سیاسەتی وڵاتانی ڕۆژئاوا بوو بەتایبەت لەگەڵ حوكمڕانی عەبادیدا، لەكاتێكدا توركیا، بە تێپەڕبوونی كات و پشتگوێ خستنی لەلایەن یەكێتی ئەوروپاوە و بەهۆی دەرچوونی لە ڕێسا و یاسای مرۆڤایەتی و گرتن و پابەندنەبوون بە مافەكانی مرۆڤ و مامەڵەی ناپەسەندی لەگەڵ جەماوەری خۆی پاش كودەتا سەرنەگرتووەكەی تەموزی ساڵی ٢٠١٥، بە ناچاری ڕووی لە ڕوسیا كرد، تەنها پارتی نەبێ بووە پاشكۆی ئەو حزب و حكومەتە فاشیستەی توركیا.
لە شەڕی ١٦/١٠ كە كەركوكی تێدا بووە قوربانی و پاشان ناوچە جێ ناكۆكەكانی گرتەوە، بەشێكی زۆری، كە پێشمەرگە تیایدا جێگیركرابوون، كەوتەوە دەست سوپای عیڕاق، ئەمەش بەرهەمی كۆمەڵێ دیدار و بڕیار و ڕێكەوتنی پێش وەخت بوو لەگەڵ چ حكومەتی عەبادی و چ هاوپەیمانی دژ بە شەڕی داعش، بەڵام لەبەر ئەوەی هێزێكی سەربازی یەكگرتوو و یەك دیسپلین نەبوو و لە ژیر یەك چەترا ڕێنمایی و هۆشداری پێ نەئەدرا، زیاتر ڕكابەرایەتی و كێبڕكێی حزب و سەركردەكانی پەیڕەو دەكرد، وەلەبەر ئەوەی سەركردایەتی كورد هەرگیز ڕاستیەكانی بۆ جەماوەر و سێكتەرەكان ڕوون نەكردووەتەوە، بۆیە هەموو تاك و لۆ كەوتن و هەموو یەكتر بە ئەرگومێنتی جیاوازەوە تاوانبار دەكەن، یەك هەرێمە، بەڵام لە دارایی و هێزی سەربازی و ئاسایش و پەروەردە و زۆر بواری دیكە دوو ڕەنگی جودان، ڕێكەوتن لەگەڵ هاوپەیمانان و بەغدا لەسەر كشانەوەی هێزی پێشمەرگە لەو ناوچانەدا پێشتر كرا بوو، قوربانیەكانی ئەو شەڕانە، قوربانی شكانی هێزی پێشمەرگە نەبوو، قوربانی بێ ئیرادەیی و چەقبەستوویی سەركردایەتیەكەی كە پارتیە و و دانانەوەی تەڵەی مۆری خیانەت بوو بۆ یەكێتی  لەلایەن پارتیەوە.
لە ئەگەر و نەگەری تەواوبوونی شەڕی داعشدا، وەزیری دەرەوە و بەرگری ٢٤ وڵاتی هاوپەیمان لە شەڕی دژ بە داعشدا، لە ڕۆژی ٢١/٦/٢٠١٦ لە واشنتن كۆبوونەوە، بەڵام بێ بەشداریكردنی نوێنەری هەرێمی كوردستان،  لە كۆبوونەوەی دوای ئەوە كە لە ٢٢/٣/٢٠١٧ هەر لە واشنتن كرا، ئەم جارە بە ئامادەبوونی نوێنەری هەرێمی كوردستانیش بوو، ئەم هاوپەیمانێتیە لە ساڵی ٢٠١٤ دا و پاش بەهێزبوونی داعیش و گرتنی چەندەها شار و شارۆچكە لە عیراق، لە لایەن ٦٨ وڵاتی جیهانەوە پێكهێنرا.
لە كۆبوونەوەی ڕۆژی دووشەممەی ١٤/١١/٢٠١٦ بارزانی لەگەڵ باڵیۆزی ئەمریكا، بۆ قسەكردن لەسەر بارودۆخی شەڕو دەرئەنجامەكانی، باڵیۆزی ئەمریكا بە بارزانی ڕادەگەیەنێ كە دەبێ هێزی پێشمەرگە بگەڕێتەوە سەر ئەو خاڵانەی پێش شەڕی داعش، واتە پێشتر و لەگەڵ بارزانی ئەم بابەتە تاوتوێ كراوە و ئاگادار بوونە.

دووەم : گرێبەستی نێوان هەرێم و ڕۆزنەفتی ڕوسیا 
لە مەراسیمی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ دەرەوە، لە ڕۆژی یەكی مانگی یونی ٢٠٠٩ دا، مام جەلال بە دڵنیاییەوە باسی یاسایی بوونی ئەو گرێبەستانەی كرد، كە لەگەڵ كۆمپانیا بیانیەكان لەمەڕ هەناردەی وزەی كوردستانەوە، مۆر دەكرێن، و بڕیاردرا كە وەكو ئەزمونێك سەرەتا ڕۆژانە سەد هەزار بەرمیل نەوت لە كێڵگەی تەقتەق و تاوكی لە زاخۆ، هەناردە بكرێن و لە ڕێگەی كۆمپانیای سۆمۆوە بفرۆشرێن و داهاتەكەی بچێتە خەزێنەی دەوڵەتەوە، واتە خەزێنەی عیڕاقەوە. 
لەگەڵ نائارامی و هەڵگیرسانی شەڕی داعش و پاش جێهێشتنی هەندێ لە كێڵگەكانی نەوت و غاز لەلایەن كۆمپانیاكانی ڕۆژئاواوە وەكو ( ئیكسۆن مابایل و تۆتال ) ەوە، كۆمپانیای ڕۆزنەفت دزەی كردە ئەو دەڤەرە و لە كۆبەندی ئابووری لە پیتەرسبورگ لە مانگی یونی ٢٠١٧ دا دەستپێكی بڵاوكردنەوەی دەنگۆیەك، بۆ مۆركردنی گرێبەستی وزە لە نێوان كۆمپانیای ڕۆزنەفتی ڕوسی و هەرێمی كوردستاندا بڵاوكرایەوە، ئەم هەواڵە زۆر خێرا و گەرماوگەرم  لە زۆربەی ڕاگەیاندنەكاندا ئاڵوگۆڕ كرا وڕا و بۆچوون و خوێندنەوەی جیاوازی لێ كەوتەوە، بەتایبەت لە ڕاگەیاندنی تایبەت بە وزەی جیهانیدا.
 مۆركردنی ئەم گرێبەستە ئابووریە لەگەڵ كۆمپانیایەكی ڕوسی و لەمەڕ وزەوە، واتە جێ پێ كردنەوەی ڕوسیا بە سەنگی ئابووریەوە و بۆ دەسپێكێكی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، واتە بوونی پێگەیەكی ڕوسی ڕكابەر بۆ ڕۆژئاوا لە دەڤەرێك كە ئەمریكا و بەڕیتانیا خۆیان بە خاوەنی دادەنێن ، واتە سەلماندنی نەخوێندەواری سیاسی حكومەتی هەرێم، یا بێ ئاگابوون لە ڕۆژەڤی جیهان و وروژاندنی چەتری زاڵی سەر مەداری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، چونكە گەمەی ئەمڕۆ گەمەی نێوان دوو تای ئاڵۆزی ترازو یا دوو جەمسەری تێهەڵكێشی هەمیشە گۆڕڕاو و ناهاوسەنگە لە ناوچەكە و لەوەتەی شەڕی سوریاش سەریهەڵداوە، بوونی ڕوسیا و هەوڵدانی بۆ گەڕانەوەی هەیمەنەی خۆی لەسەر ئاستی جیهانی و چوونە سەر سەكۆی ڕكابەری ئەمریكا، سەرنجی شانۆی سیاسەتی جیهانی ڕاكێشاوە.
بە پێی ئەو یادداشتەی كۆمپانیای ڕۆزنەفتی ڕوسی لە ڕۆژی دووشەممەی ١٨ ی ئۆكتۆبەری ٢٠١٧ دا بڵاویكردووەتەوە، كە ڕێكەوتنێك لە نێوان ئەوان و كەرتی وزەی هەرێمی كوردستاندا كراوە كە لە ساڵی ٢٠١٩ دا لوولەی گاز بۆ هەناردەی غازی كوردستان بەرەو توركیا و لەوێوە بەرەو ئەوروپا دەخرێتە بواری جێبەجێكردنەوە، وەبەرهێنانەكەش لەسەر بناغە و پەیڕەوكردنی مۆدێلی هەر سێ ڕەهەندی ئاسایی كاری ( بنیاتنان- بەگەڕخستن – گوازتنەوە) دەبێت  و وا بڕیارە هەناردەی ساڵانەی بگاتە سی ملیار مەتر سێجا لە ساڵێكدا
هەر بە پێی وتەی عیزەت سابیر سەرۆكی لیژنەی دارایی و ئابووری لە پەرلەمانی كوردستان:
'' ئەم گرێبەستەی نێوان كۆمپانیای ڕۆزنەفتی ڕوسی و هەرێمی كوردستان بە زیاتر لە سێ ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت"
ئەم پرۆژەیە ئەگەر سەریبگرتایە، دەبوایە عەمبارەكانی ڕۆزنەفت لە ئەوروپا پڕكاتەوە و پاش مامەڵەكردنی و ئامادەكردنی، بەرەو وڵاتانی ئەوروپا و لەوانە ئەڵمانیا ڕەوانەبكرێت، وە بڕیار وابوو كە پشكی ڕۆزنەفت ٦٠% ی ئەو بەرهەمە بێت، لەهەندێ سەرچاوەش پشكەكەی دەبووە ٨٠% [ ]
دەمێكە حكومەتی هەرێم و ناوەند لەسەر بواری وزە لە كێشەدان، لەسەر گرێبەست و هەناردە و كرێی كۆمپانیا و داهاتی فرۆشتن و زۆر وردەكاری دیكەش، ناتەبایی و گرژی كەوتووەتە نێوانیان، ئەنجامدانی ڕیفراندۆمیش لە ٢٥/٩/ ٢٠١٧ دا هۆكارێكی زیاتری ئاڵۆزی نێوانیان بوو، بەڵام ئەمە تەنها هۆكاری سەرەكی هەڵگیرسانی شەڕی ئەم دواییەی نیوانیان نەبوو، بەڵكو هۆكارێكی دیكەش ئەو گرێبەستەی نیوان ڕۆزنەفت و كەرتی وزەی هەرێم بوو، بە پێی ئەو گرێبەستە، ڕۆزنەفت لە پێنج كێڵگەی وزەدا بەشدار دەبوو و بە پشكی سەرەكی لە نێوان ٦٠- ٨٠%، ئەم پرۆژە و دەستبەكاربوونە ئابووریە بۆ ڕوسیا و لەم ساتە وەختەی كە ڕكابەری بەرامبەر بە ئەمریكا و ڕۆژئاوا لە لایەكەوە و هەوڵدانی ئێران بۆ زیادبوونی هەژموونی لە عیراق و سوریا و لوبنان لەلایەكیترەوە و بۆ قورس كردنی تای ترازووی ڕوسیا وەكو پەرجوویەك وایە، وەكو بارستایەك بۆ هەیمەنە و دەسەڵاتی لەسەر ئەو ناوچەیە، كە لەهەمان كاتدا پشكێكی زۆری وزەش لە كۆمپانیا ئەمریكی و بەڕیتانیەكانیش هەر لەو دەڤەرەدا نیشتەجێن.
بەركەوتن یا زیادبوونی هەر پشكێك لە كێڵگەكانی نەوت و غاز بۆ هەر جەمسەرێك لەو جەمسەرانە، واتە بەرزبوونەوەی كێرڤی دەسەڵات و دەستڕۆیشتوویی لە ناوچەكەداو شكانەوەی هەیبەتی جیۆپۆلیتیكی ئەو دەڤەرە بەلای ترازووی خۆیدا، قسەكەرێكی ڕۆزنەفت لە یەكێك لە لاپەڕە ئابووریەكانی ئەڵمانیا لە ٢٢ی ئۆكتۆبەر لەمەڕ ئەم ڕێكەوتنەوە دەڵێت : " ئەم ڕێكەوتنە یەكێكە لەو ڕێكەوتنە گرنگانەی كە مەودامان بۆ فراوانتر دەكات بۆ داچەقاندنی مەرامەكانمان لە ناوچەیەكی زۆر ستراتیژی و هەستیار و پڕ لە گۆڕان و پایەی دەسەڵات بۆ داهاتوو"
ماوەیەك پێش ڕیفڕاندۆمەكەی ٢٥/٩/٢٠١٧ ی كوردستان، ڕوسیا ڕیفڕاندۆمەكەی كوردستانی زۆر بە ئەرێنی لەقەڵەم دەدا، ڕوسیا لەم ساتەوەختەی كە دەیویست پێگەی جیهانی خۆی زیندوو كاتەوە و وەكو هێزێكی خاوەن وزەی زیاتر و خاوەن دەسەڵاتێكی جیهانی لە ڕیزبەندەكانی یەكەم بێت و بتوانێ كێبڕكێی ئابووری و سیاسی بنوێنێ، پێویستی بە داكوتینی سەنگێكی نوێ بوو لەو ناوچەیەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تا وەكو ببێتە كارتێكی فشار و هاوتای هێزێكی جیهانی و بتوانێ بەرامبەر ڕۆژئاوا بەرژەوەندیەكانی خۆی بپارێزێ، بوونی وزەیەكی زۆریش لە كوردستاندا و بەشداری كۆمپانیاكانی ڕوسیاش پێشتر لە پشكنین و دۆزینەوەی یەدەگی وزە، ئەو پێشبینی و هیوایەی لای ڕوسەكان دروست كرد كە پلانێكی درێژ خایەن بۆ قۆڕخكردنی وزە و بەتایبەت غازی سروشتی دابڕێژن. هاندان و بۆجوونی ئەرێنی ڕوسیاش بۆ ڕیفرابدۆم بۆ بوونە دەوڵەتی كوردستان و سەربەخۆبوونی ئابووریەكەی، هەر لە ڕوانگەی بەرژەوەندی ئابووری و ستراتیژی خۆیەوە سەرچاوەی گرتبوو، بۆیە سێرجی لاڤرۆڤ لەمەڕ سەربەخۆیی كوردستانەوە وتی" دەبێ خواستی نەتەوەی كورد و هەر  نەتەوەیەكی دیكەش بۆ سەربەخۆیی، لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیدا بە ڕەوا ببینرێ "
ئەگەر بوونی ئەو سامان و گەنجینە زۆر و بەبەهایەی كوردستان نەبوایە، چ پاسەوانێكی ئەم دەوڵەت و كیشوەرانە، باسی ڕەوایەتی سەربەخۆیی ئەم بستە خاكەی دەكرد، بەڵام ئەوەی لێرە لەنگ و ناڕەوایە ئەوەیە كە گەمەی خاوەن دۆزی سەربەخۆییەكە لەگەڵ هەلومەرجی ئێستای وڵاتە زلهێزەكاندا گەمەیەكی نادروست و دژ بە بەرژەوەندی نەتەوەیی و هەنوكەیی و ستراتیژی ئەمڕۆی كوردستان بوو، لەكاتێكدا لە ژێر سێبەری هەر ئەم پرۆژەیەی كە توانای هەناردەی سی ملیار مەتر سێجا غازی هەیە لە ساڵێكدا، دەكرا لەگەڵ تەنها جەمسەرێك كە وڵاتانی ڕۆژئاوایە، پرۆژەكانی هاوپێچ بكات و نەچێ یاری بە دوو جەمسەری ئاڵۆز بكات لەسەر خاكەكەی، حكومەتی هەرێم لە كاتێكدا كە ناوەند بە پێی ڕێنمایی ڕۆژئاوا دەجوڵێ، ئەو دەچێت بە ڕاوێژی توركیا جەمسەرێكی دژ بەو لە سەر خاكی خۆی قوت دەكاتەوە و كێرڤی هەیمەنەی ڕوسیا و ئیران زیندوو دەكاتەوە و دنە بە شەڕی نێوان دوو نەیار دەدات لەسەر خاكی خۆی.
بەڕیتانیا، كە خۆی بە خاوەنی پرۆژەكانی نەوت و غازی عیڕاق دادەنێ و لە ساڵی ١٩٢٧ وە كۆمپانیا و پرۆژە و پلانە ئابووریەكانی تیادا داكوتراوە، ئێستا ڕۆزنەفت هەر لەو سنوورەی، یەكپارچەیی عیڕاقی تیادا پارێزراوە، بێت و سەنگی خۆی بسەپێنێ و شەش یەكی هەناردەی غازی خۆی بۆ ئەوروپا، لە بەرهەم و داهاتی كوردستان پڕكاتەوە و پێگە داكوتێ و ببێتە ڕكابەری بەڕیتانیا و ئەمریكا!، ئەمە هاوكێشەیەكی تا بڵێ ناهاوسەنگە و نەخوێندەواری سیاسی كورد و سەركردەكانی تیادا دەسەلمێنێ، پشتكردن لە بەرژەوەندی ڕۆژئاوا واتە پەلكێشكردنی بەرژەوەندی دژ بەو بەرەو ئەو جوگرافیایەی، كە ئەمریكا و تەواوی وڵاتانی ڕۆژئاوا سەرمایەی تیادا هەڵدەڕێژن، بۆیە لێرەدا ڕۆژئاوا زۆر بە ئاسانی دەتوانێ ڕێسەكەت لێ بكاتەوە بە خوری و وەكو كردیان و لە چوارچێوەی نمایشی خیانەتی حزبی و تەخوینكردن بە یەكێتی، كە نەك هەر لەلایەن جەماوەری سادە و كورتبینی كورد ئاوا لێكدەدرێتەوە بەڵكو هەموو سەركردایەتی كورد دەخاتە ڕیزبەندی نەخوێندەواری سیاسیەوە، ئەوەی لێرەدا پارتی ویستی بۆ جەماوەری بخاتەڕوو،  لەلایەكەوە لەقەڵەمدانی یەكێتی وەكو خائین و كشانەوە لە سنووری كەركوك، لەلایەكیترەوە  وێناكردنی خۆی وەكو قوربانی.
ڕۆزنەفت، ئەو پێنج بلۆك یا كێڵگەی وزەیەی پلان وابوو كاری تێدا بكات، بە شەش سەد و حەفتا ملیۆن بەرمیل نەوت خەمڵێنرا بوو وە لەبەر ئەوەی ڕیفراندۆم لە كەركوكیش كرابوو، لە كاتێكدا كە گریمانی سەركەوتنی ڕیفڕاندۆمەكە هەبوایە، ئەوسا كێڵگە نەوتیەكانی كەركوكیش كە زۆر دەوڵەمەندن بە وزە، دەچووە سنووری ئەو سەركەوتنەوە، وەلەبەر ئەوەی ڕۆزنەفت لەو سنوورە پێگەی هەبوو، ئەو كاتە پشكی كاری لەسەر وزە زیاتر دەبوو و دەسەڵاتیشی بەسەر جیۆپۆلیتیكی ئەو ناوچەیەش زۆرتر دەبوو، بۆیە دەبوو فشاری سەر بەغدا زیادبكرێ بۆ گرتنەوەی ئەو كێڵگانەی كە بەتایبەت كەوتوونەتە دەوروبەری كەركوكەوە  و پێشمەرگە و حكومەتی هەرێم سەرپەرشتی دەرهێنانی دەكەن، تا بتوانرێ بەزوترین كات جێ پێی ڕۆزنەفت لە سنووری كەركوك بسڕڕێتەوە و بكەوێتەوە ژێر دەسەڵاتی بەغداد.
كاتێ وەزیری وزەی عیڕاق لە ١٩ی ئۆكتۆبەر وتی ''  ئیمزاكردنی گرێبەست لە دەرەوەی ناوەند كارێكی نابەرپرسیارانەیە ، لە كاتێكدا حكومەتی فیدراڵی عیڕاق و وەزارەتی نەوتی عیراق، تەنها دامەزراوە و لایەنن كە بتوانن ئیمزا لەسەر ستراتیژی پەرەپێدان و گەشە كردنی سێكتەری وزە بكەن، تەنها لایەنن كە لێپرسراون لە ئیمزاكردنی گرێبەست و مامەڵەكردن لەگەڵ وڵات و كۆمپانیاكانی وزە و دەرهێنانی وزە''
ئە پرۆژەیەی هەرێم و ڕۆزنەفت، ئەگەرچی وەكو پرۆژەیەكی ئابووری خۆی دەرخستووە، بەڵام كەس گومانی لە نیەت و ڕەهەندە سیاسیە  نێودەوڵەتیەكەی ئەم پرۆژەیە نیە، وە ڕۆزنەفتیش، تەنها كۆمپانیایەكی ڕوسی نیە لە كوردستان، كۆمپانیای گازپڕۆمیش دەمێكە كاری لە سێ كێڵگەی وزەی هەرێمی كوردستان دەستپێكردووە، ئەوەی لێرەدا كارئاسانی بۆ ئەم پرۆژەیە دەكات ئەوەیە كە : ڕوسیا و توركیا و حكومەتی هەرێم، یا باشتر وایە بوترێ پارتی دیموكراتی كوردستان، هەرسێكیان دەكەونە یەك بۆتەی بڕیاردانەوە  لە بارەی پرۆژە سیاسی و ئاوبووریەكانی ئەو دەڤەرەوە، ئەمەش خۆی لەخۆیدا ململانێ و ڕكابەرایەتی پرۆژەكەی وڵاتانی ڕۆژئاوایە  لەو ناوچەیەدا.
دڵنیابوون لە بوونی بڕێكی زۆر لە غازی سروشتی لە باشوری كوردستان، چ دەسەڵاتی سەرحوكم و چ كۆمپانیا جیهانیەكانی والێكردووە وابەستەی یەكتر بن، چونكە بوونی توانای گوازتنەوەی سی ملیار مەتر سێجا غاز لە ساڵێكدا، بەڵگەی بوونی گەورەترین كێڵگەی یەدەگی غازە لە جیهاندا، نیۆیۆرك تایمس لەو بڕوایەدایە كە ڕۆزنەفت ئامادەكاری بۆ هەناردەدەرەوەی ئەو غازە دەكات، وە ئەو غازە دەتوانێ ٦% ی پێداویستی هەموو ئەوروپا پڕكاتەوە كە دەكاتە شەشیەكی ١/٦ ی هەناردەی غازی ڕوسیا بەرەو ئەوروپا.
توینێتی توركیاش بۆ بەكاربردنی غازی سروشتی و بۆبەردەوامیدانی پەرەپێدانی بواری پیشەسازی خۆی و تێكچوونی پەیوەندیە دپلۆماتی و ئابووری و سنووریەكانی و ڕێخۆشكردن بۆ زیاتر قۆرخكردنی سامانی وزەی كوردستان لەلایەكەوە و ویستی بۆ تێوەگلانی باشوری كوردستان و ئابووریەكەی بە شێوەیەك كە لەگەڵ ڕۆژئاوا بكەوێتە قەیرانەوە و سەنگی نەبێ و هەڵەی پێ بكات و زیاتر بەرەو باوەشی ڕوسیای پەلكێش بكات لەلایەكیترەوە، ئەگەری پەلكێشكردنی سوپای توركیای لە حاڵەتی كردنی ڕیفراندۆمدا، ڕەتكردووەتەوە و هیچ نەبێ گوزارشتی لێ نەكردووە،  وە لەمەڕ بوونی وزەیەكی زۆر لە كوردستان و هاوپەیمانی خۆی لەگەڵ ڕوسیا و تێپەڕبوونی لوولەكانی وزە بە خاكەكەیدا و پێداویستی نێوخۆیی بۆ پەرەسەندنی پیشەسازی و بەرژەوەندیە ئابووریەكەی بە گشتی، وای كردووە خۆیان لەم ڕێكەوتنەدا وەكو براوە ببیننەوە.
لەكاتێكدا ڕۆزنەفت دەیویست وەبەرهەمهێنانەكانی لە بواری وزەدا و بەتایبەت غازی سروشتی لە باشوری كوردستاندا پەرەپێبدات، لە ڕۆژی ١٨ ی سێبتەمبەری ٢٠١٧ دا و پیش ڕیفراندۆمەكە، بڕیاری خستنەئەستۆی تێچووی هێڵی گوازتنەوەی غازی سروشتی باشوری كوردستانی دا، كە تێچووەكەی، بە پێی هەواڵەكانی نیۆیۆرك تایمس و بە پشت بەستن بە هەواڵە نێوخۆییەكانی، نزیكەی یەك ملیار  دۆلارە.
لە ڕۆژی ١٠ ی تشرینی یەكەمی ٢٠١٧ دا، بابەتێكی گرنگ و شایان بە دیققەتكردن لەژێر ناونیشانی ( بۆ كۆتاییهێنانی دەسەڵاتی كورد بەسەر نەوتی كەركوك، بەغدا هێلی گوازتنەوەی نەوت بەرەو توركیا دەكاتەوە) ی وەزارەتی نەوتی عیراق بڵاوكراوەتەوە، تیایدا وەزیری نەوتی عیڕاق جەبار اللعیبی داوای لە كۆمپانیای نەوتی باكور كردووە كە كاری وەبەرهەمهێنان و هەناردە و چاككردنی هێڵی گوازتنەوەی نەوتی كێڵگەكانی كەركوك كە لە ساڵی ٢٠١٤ وە لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە بەرەو بەندەری جیهان لە توركیا هەناردە دەكرێ، بخاتە ئەستۆی خۆی، هەروەها پێش ئەم بڕیارەش وەزیری نەوتی عیڕاقی لەگەڵ باڵیۆزی توركیا لە بەغدا دانیشتنێكیان لەمەڕ هێوركردنەوەی پەیوەندیەكانی نێوان توركیا و عیراق كردووە و بابەتی نەوت و وزەیان بە گشتی باس كردووە و ڕێوشوێنی هەناردەیان لە بەندەری جیهانەوە خستووەتە ئارا  .
لە كۆبەندی ئابووری جیهان لە پیترسبورغ لە سەرەتای مانگی یونی ٢٠١٧ دا، كە كۆمەڵێ كەسایەتی سیاسی و ئابووری جیهانی تیایدا بەشداربوون، قسەكەری كۆمپانیای ڕۆزنەفتی ڕوسی میخائیل لیونتیف باسی لە كۆمەڵێ ڕێكەوتنی ئابووری كردووە لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستاندا كە  بوارەكانی پشكنینی وزە و دەرهێنانی و گوازتنەوەی و بنیاتنان و بوژانەوەی ژێرخان دەگرێتەوە، هەر لەمەڕ ئەو گرێبەستانەی كە بیست ساڵ دەخایەنێ، كۆمپانیای ڕۆزنەفت بەشداری لە دامەزراندن و پەرەسەندنی هێڵی سەرەكی هەناردەی نەوت دەكات لە كوردستانەوە بۆ توركیا
لە پلاندا بوو كە لە ڕێی كۆمپانیای ڕۆزنەفتەوە كە قەبەترین كۆمپانیای ڕوسیایە، دەتوانرێ زۆربەی وزەی باشوری كوردستان ( نەوت و غازی سروشتیەكەی ) لەلایەن ڕوسیاوە قۆرخ بكرێت، هەر یەدەگی نەوتەكەی بە بڕی نزیكەی ٤٥ ملیار بەرمیل دەخەمڵێنرێت، هەناردەی ساڵی ٢٠١٦ زیاتر لە نیو ملیۆن بەرمیل/ ڕۆژ  و لە ساڵی ٢٠١٧ دا گەیشتە شەش سەد ملیۆن بەرمیل/ ڕۆژ، كە دەكاتە نزیكەی ١٢% ی سەرجەم بەرهەمهێنانی هەموو عیڕاق، ئەم ڕێژەی وەبەرهەمهێنانە، بووە جێ سەرنجی ڕوسیا و وەكو خەونیك بۆ زیادكردنی پێگەی خۆی لە ئەوروپا و بوونی وەكو فریاڕەسێكی یەدەگی وزە لە ناوچەكە و كەمكردنەوەی هەیمەنەی ڕۆژئاوا و لێدانی بەرژەوەندیەكانیان و داكوتانی سەنگی ئابووری و پاشان سیاسی خۆی، لە هەوڵی هەرچی زوتری گەیشتن بوو بەو گەنجینەیەی  باشوری كوردستان، وە وا بڕیار بوو، كە ڕوسیا پێشەكی قەرزێكی زۆر بە كوردستان ببەخشێ و كوردستانیش لەگەڵ هەناردە و فرۆشتنی نەوت و غازیش، كە بۆ ئێستا باری ئابووریەكەی زۆر ناهەموارە و نێوخۆی شێواوە و بودجەی لەنگە و ئاسایشی نائارامە، مەودای دانەوەی ئەو قەرزەی بۆ كاتی فرۆشتنی وزەكە و هاتنەوە دەستی داهاتەكەی دوابخات، هەر لەو كاتەدا، كۆمەڵێ كۆمپانیای دەرهێنان و گەڕان بەشوێن وزەدا، لە كوردستان بنكەیان هەبوو، لەوانە گۆلف كیستۆن پیترۆلیۆم لە كێڵگەی شێخان و دی ئین ئۆ ی نەرویجی لە كێڵگەی تاوكی و كۆمپانیای كاریش لە كێڵگەكانی خوڕماڵە و بای حەسەن و هاڤانا دەست بەكاربوون، بەڵام ڕۆزنەفت، ئەو كۆمپانیا گەورەیەی كە لەژیر دەسەڵاتی بڕیارەكانی حكومەتی ڕوسیایە و مەودایەكی فراوانی هەیە لە یاریكردن بە هاوكێشە نێودەوڵەتیەكان و دەتوانێ لە شوێنێكی ستراتیژی خاوەن وزەی وەكو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە پشتیوانی سەرچاوەكانی وزەی باشوری كوردستان، تای ترازووی هێزی وڵاتانی ڕۆژئاوا لەنگ و ناهاوسەنگ بكات و لە كێبڕكێی بازاڕی غازیشدا بەهێزتر دەبێت، تەنها چەكی ڕوسیاش كە لە مەیدانی نێودەوڵەتیدا شەڕی خۆسەپاندنی پێ بكات وزەكەی و پێداویستی ئەوروپایە بە غازە سروشتیەكەی ڕوسیا، قۆزتنەوەی غازی باشوری كوردستانیش ئەوەندەیتر ئەوروپا وابەستەی ڕێژەیەكی زۆرتری ئەو وزەیە دەكات و لە ناوچەكەش دەسەڵاتێكی ئابووری دەبێ كە دسەڵاتە سیاسیەكەی پتەوتر دەكات ، وە بودجەی ڕوسیا خۆیشی هەر بە پشتبەستن بە داهاتی وزەكەیەتی، بوونی توركیاش لەو ناوەندەدا وەكو هاوپەیمان، چ بۆ ڕوسیا و چ بۆ حكومەتی هەرێم، هەر بە ئەرێنی دەگەڕێتەوە بۆ خۆی.
ڕوسیا بە تەنها خاوەنی ٢٧% ی غازی سروشتی هەموو جیهانە، ٤٠% ی پێداویستی ئەوروپا لە غازی ڕوسیا پڕدەكاتەوە، واتە وزەكەی سەنگ و قورسایی خۆی هەیە لەسەر بازاڕی نێودەوڵەتی، بەڵام ئەگەر بەدواچوون بۆ ترسی ڕوسیا بكرێ، بەتایبەت پاش ڕوخانی یەكێتی سۆڤیەت و چاوێك بە نەخشەی سنورەكەی بكێشرێ، دەبینین پاش ساڵی ١٩٩٠ وە و پاش هەڵوەشاندنەوەی ئەو یەكێتیە و سەربەخۆبوونیان، زۆربەیان نەك هەر بوونە ئەندامی یەكێتی ئەوروپا بەڵكو بوونە ئەندامی ناتۆش، ئەمەش بۆ ڕوسیا وەكو تەلبەند و تەنگ پێهەڵچنینی بوو لەلایەن ڕۆژئاواوە، بۆیە تەنها بوونی وزەكەی و بەتایبەت غازەكەی بووە چەك بۆ فشارخستنە سەر ڕۆژئاوا، فراوانكردنی بازاڕی غازەكەی واتە دەسەڵاتێكی فراوانتر، لێرەدا جگە لەو هەڵپەكردنەی بۆ ئیدارەدانی دەرهێنانی غازی باشوری كوردستان، دەمێكە هەڵپەی قۆرخكردنی وزەی بەستەڵەكی باكوریەتی، ئەویش بە دیاریكردنی سنووری ئاوی خۆی لە جەمسەری بەستەڵەكی باكور بەپێی یاسای سنووری دەریایی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان، چونكە لەو ناوچە بەستەڵەكەدا بڕی نزیكەی ٢٠% ی یەدەگی هەموو وزەی جیهانی تیادا حەشاردراوە.
لە بەیانامەیەكی كۆمپانیای ڕۆزنەفتدا هاتووە كە لەو پێنج كێڵگەیەی لە پلانی ئەواندایە لە باشوری كوردستاندا، ئەگەری خەمڵاندنی ٦٧٠ ملیۆن بەرمیل نەوتی لێ دەكرێت ولە كاتی دڵنیابوونیان لە بوونی ئەو برە وزەیە، لە ساڵی ٢٠٢١ دا دەست بە بەرهەمهێنانی دەكەن، بەڵام لە لایەكەوە ڕیفڕاندۆمەكەی باشوری كوردستان، زۆر لە بەرنامە و خەونەكانی ڕۆزنەفتی پوچەڵ كردەوە، لەلایەكیترەوە بوونی ئەو ( بەریتانیا عوزمایەی ) كە پیش سەدەیەك جڵەوی وزەی كەركوكی بە دەستەوە بوو، دوبارە چرایەكی سوری بۆ پوكانەوەی بوێریەكانی ڕوسیا هەڵكرد، هەر كە ڕیفراندوم كرا و سوپای عیراق زۆربەی ناوچەكانی، بەتایبەت ئەو شوێنانەی كۆمپانیای نەوت  و غازی لێ بوو بە كەركوكیشەوە، داگیركردەوە و شكستی بە مۆركردنی گرێبەستی وزەی نێوان ڕۆزنەفت و هەرێمی كوردستان بۆ پشكنین و هەڵكۆڵین و دەرهێنانی نەوت و غاز لەو پێنج كێڵگەیە هێنا، وەزارەتی نەوتی عیڕاقی بەیانامەیەكی هەڕەشەئامێزی بڵاوكردەوە، كە هیچ لایەنێك ناتوانێ هیچ جۆرە گرێبەست و ڕێكەوتنێك لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا مۆر بكات بێ ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ حكومەتی ناوەندی لە بەغدا
لەم دواییەشدا لە كۆتایی مانگی دیسەمبەری ٢٠١٧ دا، كۆمپانیای پرۆژە نەوتیەكانی عیڕاق، ئاشكرای كرد كە هێڵێكی نوێی گوازتنەوەی وزە لە كەركوكەوە و بە درێژایی ٣٥٠ كم بەرەو بەندەری جیهان ڕادەكێشرێت و دەتوانرێ ڕۆژانە یەك ملیۆن بەرمیل نەوت بگوازرێتەوە
بۆیە دەتوانین هەڵەكانی سیاسەتی هەرێم لە سێ خاڵدا كورتكەینەوە:
پەیڕەوكردنی سیاسەتێكی ناشەفافی ئابووری،بەتایبەت لە بواری وزەدا.
تاریكی ڕێكەوتنی ستراتیژی نیوان یەكێتی و پارتی.
برسیكردنی جەماوەری كوردستان بە گشتی.
سوربوونی هەرێم لەسەر جێبەجێكردنی ڕێفراندۆم و بەبێ ڕەزامەندی نێو دەوڵەتی و بەبێ پشتیوانی وڵاتە زلهێزەكان، هەڵەیەكی گەورە بوو، بەڵام بەڕای دەسەڵاتی هەرێم سەركەوتن و دۆڕاندنی ڕیفڕاندۆم هەر بە ئەرێنی بۆ بارزانی و بە خاڵێكی نەتەوەیی بۆ ئەو لە مێژوودا دەنووسرێتەوە.
بوونی بە پاشكۆی توركیا و خزمەتكاری ئابووری توركیا.
پاشان گرێبەستی وزەی هەرێم لەگەڵ ڕۆزنەفت بووە خاڵی كڵپەكردنی ئەمریكا و وڵاتانی هاوپەیمان بەتایبەت بەڕیتانیا

دەرئەنجامەكانی جاڕدانی ئابووری سەربەخۆ
لە ساڵی ٢٠١٣ دا گرێبەستێ لە نێوان  وەزارەتی نەوتی عیڕاقی و ڕاوێژكارانی سەربە كۆمپانیای ( بریتیش پترۆلیۆم ) مۆركرا سەبارەت بە گەشەپێكردن و زیندووكردنەوەی هەردوو كێڵگەی هاڤانا و باباگوڕگوڕی سەربە كۆمپانیای نەوتی باكور لە كەركوك، كە پێش سەدەیەك لەژێر دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی بەڕیتانیادا بوو، بەڵام بەهۆی هێرشەكانی داعش و نائارامی ناوچەكە، ئەو ڕێكەتنە هیچ كارێكی لەسەر نەكرا  ، 
لە ساڵی ٢٠١٤ وەش لەگەڵ سەرهەڵدانی شەڕی داعشدا، باشوری كوردستان سەرقاڵی پرۆژەی ئابووری سەربەخۆیە و لەگەڵ ناوەنددا شوهەوایەكی گرژ و دژ بەیەك بەریەكەوتنێكی  بارگاوی هەیە لە بۆچوون و بڕیارەكاندا، دوای دەست بەسەرداگرتنی كێڵگەكانی وزەی دەوروپشتی كەركوكیش لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە، بەرهەمی وزەی كەركوكیشی چووە سەر ئەو بڕە وزەیەی، پێشتر بەرەو بەندەری جیهانی توركیا هەناردە دەكرا، ئەنجامدانی ڕیفڕاندۆمەكەش، ئەوەندەیتر پەیوەندیەكەی لەگەڵ ناوەنددا ئاڵۆزتر كردەوە، هاوپشتی ڕوسیاش بۆ پرۆژەكەی ڕیفراندۆمیش، بێ ئەوەی وڵاتانی دەوروبەر و بەغدا بەهەند وەربگرێ. پێشبینیەكی هەڵەی ڕوسیا بوو، كە وای وێنا كردبوو، كە بە ئەگەری سەركەوتنی ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی ئابووری و سنووری كوردستان، ئەگەری بازاڕی ئەویش بچێتە پلانە داڕێژراوەكەیەوە و بتوانێ جڵەوی ئیدارەی وزەی كوردستانی دەستگیر بكەوێ، پاش هاتنی كۆمپانیای ڕۆزنەفت كۆمپانیای گازپڕۆمیش لە ساڵی ٢٠١٦ بۆ جێبەجێكردنی كارەكانی كێڵگەی سەركالە لە گەرمیان نیشتەجێ بوو.
هەڵوێستی ئەمریكا، جیاواز لە روسیا، هەمیشە دەوڵەمەند بوو بە پێشنیارەكانی بۆ نەكردنی ڕیفراندۆم، بوونی عەبادیش بە سەرۆك وەزیرانی عیڕاق و زیاتر چوونە ژێر سیبەری چەتری وڵاتانی ڕۆژئاواوە، ئەمریكا توانی باشتر و ڕاشكاوانەتر، جەخت لەسەر هەڵەكانی حكومەتی هەرێم بكات، هەر لەمەڕ كردن و نەكردنی ڕیفڕاندۆم، چەندەها هەواڵ و زانیاری چ ئەوانەی دزەیان كردە نێو میدیاكان، چ ئەوانەی بە ئاشكرا بڵاودەبوونەوە، هەمووی بێ پێچ و پەنا حكومەتی هەرێمیان لەوە ئاگادار كردبێتەوە كە باشترە و لە قازانجی كوردە كە ڕیفڕاندۆم ئەنجام نەدرێ، هەروەها پێشنیاری كردووە كە : وا باشترە لە گەڵ ناوەندا مامەڵەی ڕێكەوتنێك بكەن و بودجەی خۆتان مسۆگەر بكەن و قسەی خۆتان لە وەرگرتنی بەشی خۆتان لە نەوتی هەموو عیڕاق هەبێ، شەڕ لەسەر بەشە ئابووری خۆتان بكەن لەسەر ئاستی عیڕاق و ئێمەش پشتیوانتان دەبین، چونكە بۆ ڕۆژئاوا مەرجی پاراستنی یەك پارچەیی عیڕاق، مەرجی سەرەكی مانەوەی باشوری كوردستان بوو لە ژیاندا.
ئەمڕۆ لە تەواوی دونیا شەڕ شەڕی ئابووریە، شەڕی جەمسەرەكانە، شەڕی هەیمەنە و هەیبەت و مانەوە و ڕكابەری و كێبڕكێ و قۆزتنەوەی هەل و هێڵی وزەیە، لەگەڵ سووربوونی حكومەتی هەرێم بۆ پەڕەوكردنی ئابووری سەربەخۆ و بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم، دڵەڕاوكێی نەك هەر لای حكومەتی ناوەندی، بەڵكو دڵەڕاوكێی لای كۆمپانیای بریتیش پیترۆلیۆمیش، بەتایبەتی لە بوونی كۆمپانیای ڕۆزنەفت لە كوردستان زیاتر كرد، لەگەڵ داگیركردنی كەركوك كۆمپانیای ڕۆزنەفتیش كودەتای بەسەردا هات، ئەویش بە هانابردنی وەزارەتی نەوتی عیڕاق بۆ كۆمپانیای بریتیش پیترپلیۆمی بەڕیتانی، كە لە ساڵی ١٩٢٧ وەو لەگەڵ دۆزینەوەی نەوت لە كەركوكدا وەكو هاوبەشێكی سەرەكی كاری لە كۆمپانیای نەوتی عیڕاقدا كردووە.
ئەكت و مەلەفی وزە، یەكێكە لە بنەما ستراتیژ و ئەركەكانی سیاسەتی رۆژئاوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە دینەمۆی دروستكردن و ئاراستەكردنی قەیران و  گروپ و دژایەتی و هاوپەیمانی و زۆر ڕوانگەی دیكەی لە خۆ گرتووە، پاش هەڵگیرسانی شەڕ لە سوریا، ڕوسیا هاتە مەیدان و شەڕی سوریاش تەزووی هەستانەوەی ڕوسیا بوو لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی، هەر لەسەر ئەو شانۆیەوە بەرنامەڕێژی بۆ سەرهەڵدانەوەی پێگەی خۆی كرد و زەنگێكی هۆشیار كردنەوەی بە ڕۆژئاوا دا، كە ڕوسیا هێشتا مەترسی و جەمسەر و قورسایی و هەیبەتە لەسەر بلۆكی ڕۆژئاوا، ڕوسیا خاوەن وزەیە، واتە خاوەن هێزی ئابووری و سیاسیە.
ئەم ڕێكەتن و پلان و ڕاوێژ و سەردان و داڕێژان و دەستپێشخەریانە، هەمووی لەسەر شانۆگەری پێش ڕیفراندۆم گەڵاڵە كراون، كامیرای ڕۆژئاوا و ناوەندی بەغداش بەوپەڕی دیقەت و بەدواداچون و وردبوونەوە، كێش و شوێنی هەنگاوەكانی شیدەكردەوە، هیچ شتێكی شارراوە نیە، كوردستان نەك هەر دژ بە بەغدا، بەڵكو دژ بە ڕۆژئاوا و هاوپەیمانەكانی دژ بە شەڕی داعش و بەرژەوەندیەكانیان لە تای ترازوویەكدایە، دەسەڵاتی كورد لە باشوری كوردستاندا لەگەڵ توركیایەكیش هاوپەیمانە، كە لەگەڵ ئەمریكا  لە گرژیدایە و لەسەر یارمەتیەكانی بۆ ڕۆژئاوای كوردستان و هوكاری دیكەش، ناتەبا و هاودەنگ نین، هەر لە ڕوانگەی هاوپەیمانێتی لەگەڵ توركیا بوو، كە لەگەڵ ڕوسیاش بوونە سێ كوچكەیەكی نوێ، دەقی بەرژەوەندی هاوبەشیشیان بریتی بوو لە وزەی زەبەلاحی كوردستان و بەتایبەت غازی سروشتی.
شەڕ شەڕی وزەیە، شەڕی جیۆپۆلیتیكە، ، شوێنیش ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە كە وەكو بازاڕێك بۆ پیشەسازی چەك دەبێ هەر بەردەوام نائارام و ناجێگیر و پڕ لە شەڕ و ئاشوب بێ، هێزیش بریتیە لە چەند هێزێكی نێودەوڵەتی یەكتربڕ، كە لە ساڵی ٢٠١١ وە و لەگەڵ هەڵگیرسانی شەڕی سوریادا، كە هۆكارەكەشی هەر وزە و بەتایبەت هەناردەكردنی غازی سروشتی بوو لە نێوان كێبڕكێی هەناردەی غازی سروشتی لە نێوان قەتەر  و ئێران و ئەمریكا و روسیا بڕیاردەریان بوون.
وزە ( نەوت و غاز و خەڵوزی بەرد ) بڕیاردەری دەسەڵاتە، شادەماری پیشەسازی و ئابووریە، فاكتەری دەستنیشانكردنی كاریگەری جیۆپۆلیتیك و بنەما و مەرجی پەیوەندیە ستراتیژی و سیاسیەكانە، خاڵی كڵپەكردن و هەڵگیرسانی شەڕ و بڕیاری سزا سیاسی و ئابووریەكانە، یەكێك لەو جەنگە درێژخایەنە وێرانكەرانەی بە هۆی كاریگەری وزەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەریهەڵدا و هێشتا خامۆش نەبووەتەوە، شەڕی سوریایە، كە بەهۆی نەهێشتنی ڕاكێشانی هێڵی پەڕینەوەی غازی سروشتی قەتەر لە سوریاوە، هەڵگیرسا، نمونەی دیكەی زۆرتر هەن، بۆیە بە پیی زانیاریەكانی سەنتەری توێژینەوە بۆ ئاشتی كە بنكەكەی لە شاری ستۆكهۆڵمی سویدە ( Stockholm International Peace Research Institute)، لە توێژینەوەیەكیدا لەسەر ئەگەرەكانی شەڕ لە جیهاندا، ئەو ڕاستیە دەخاتەڕوو كە لە داهاتوودا ڕوودانی شەڕ لەسەر وزە زۆر زیاتر دەبێ لە  چاو ڕوودانی شەڕ لەسەر هۆكارە تەقلیدیەكانی دیكە.
هانابردنی بەغدا بۆ بریتش پیترۆلیۆم و گەڕانەوەی كێڵگەكانی كەركوك بۆ ناوەندی بەغدا و بۆ ژێر چاودێری بریتیش پیترۆلیۆم، بۆ دەرپەڕاندنی ڕۆزنەفت و پوچەڵكردنەوەی ڕێكەوتنەكانی نێوان هەرێم و ڕۆزنەفت بوون، كشانەوەی هێزی پێشمەرگەش، پێش وەخت قسەی لەسەركرابوو، بەڵام دڕەندەیی ئەم سەركردایەتیە لەوەدایە، كە ڕاستیەكان ناڵێت و جەماوەر لە چارەنوسەكانی ئاگادار ناكاتەوە و پلانێك بوو بۆ كەوتنی كەركوك و نانەوەی شەڕی نێوخۆ تیایدا و پەلهاویشتنی دەسەڵاتی توركیا بەرەو شارەكە و پیشاندانی مۆركی خیانەت بە نێوچەوانی یەكێتیەوە، ئەوەی ئەرێنیە بۆ شارەكە، ئەوەیە كە یەكەم شەڕی وزە چارەنوسی كەركوكی دەستنیشانكرد و بەغدا بە پشتیوانی پلانی بەڕیتانیا گەڕایەوە سەر پرۆژەكانی نەوت و دووەم كەركوك نەبووە گۆڕەپانی شەڕی ناوخۆ و نەكەوتە ئامێزی توركیاوە.
ئەوەی جێگەی داخە، كەم كەس بە شوێن ڕاستیەكاندا وێڵە، زیاتر لە چارەكە سەدەیەكە، خەڵك بە بازنەیەكی تەسكی حیزبی و كێشەی نێوخۆیەوە سەرقاڵە كە جگە لە ڕق و كینە و دژایەتی و پشت شكاندن و سەركوتكردن و چەپڵەلێدان بۆ كورسیەكان هیچیتر فێرناكرێ، ئاسۆی تێڕوانین و هزر و بیركردنەوە لە كایەیەكی ئەوەندە خۆماڵی و بێ بەهرە قەتیس بووە، باری ئابووری و كۆمەڵایەتی ئەوەندە سەخت و لە ئاستێكی ئەوەندە نالەبارە، كە كەم كەس دەرفەتی بەئاگاهاتنەوەی خۆی و بینینی ڕاستیەكانی بۆ دەلوێ، ئەم حوكمڕانیە ڕەهەندی بیركردنەوەی سامانی مرۆییەكەی بەڕادەیەك شێوان و جەماوەری وا لە دەسەڵات تۆراند، كە بەزەحمەت لەگەڵ خودی خۆیشی ئاشت بێتەوە، ئەگەر نا جیهان زۆر لە بازنەی ئاستێكی بەرزتردا دەخولێتەوە، كە مەحاڵە تاكی كورد وا بە ئاسانی و بەم بارودۆخە شێواوەیەوە، كە بەرهەمی دەسەڵاتی كوردە، بتوانێ لەگەڵ ئەو ئاستەدا هەڵ بكات.
سەرچاوەكان
1. https://www.bgr.bund.de/DE/Gemeinsames/Produkte/Downloads/Commodity_Top_News/Energie/34_MENA
2. http://www.ag-friedensforschung.de/regionen/USA/obama-rede-kairo.html
3. https://www.welt.de/geschichte/article119180782/CIA-bekennt-sich-zu-Militaerputsch-1953-im-Iran.html
4. Energiestudie 2016, Reserven, Ressourcen und Verfügbarkeit von Energierohstoffen Hannover, Dezember 2016, S. 38- 39
5. https://de.sputniknews.com/wirtschaft/20170918317471180-irakisch-kurdistan-gas-pipeline-europa-lieferungen
6. https://de.sputniknews.com/wirtschaft/20171107318187882-irakisch-kurdistan-kosten-rosneft-vertrag/
7. http://www.zeit.de/politik/ausland/2017-10/kurden-kirkuk-iran-irak-armee-oel-abkommen
8. https://deutsch.rt.com/wirtschaft/59422-funf-erdolprojekte-starken-prasenz-rosneft-irak-kurdistan/
9. https://deutsch.rt.com/der-nahe-osten/57505-irak-russland-schliesst-vor-unabhangigkeitsreferendum-mega-erdgasdeal
10. https://de.sputniknews.com/politik/20171019317941217-bagdad-oel-deal-rosneft-kurdistan/
11. http://www.handelszeitung.ch/politik/irak-kaempft-gegen-oeldeal-von-rosneft-und-kurden-1506220
12. https://de.sputniknews.com/wirtschaft/20170918317471180-irakisch-kurdistan-gas-pipeline-europa-lieferungen/
13. https://deutsch.rt.com/der-nahe-osten/57505-irak-russland-schliesst-vor-unabhangigkeitsreferendum-mega-erdgasdeal/, Ali Özkök, 18.09.2017
14. لانها‌و سیگرە الاقلیم علی نفگ كركوك .. بغداد تفتح خگ أنابیب بسیگرتها یصل لتركیا ١٠/١٠/٢٠١٧ ، صفحە كتابات
15. "روس نفگ" تكشف لـ"RT" عن عقود هامە وقعتها مع إقلیم كردستان العراق، ٢/٦/٢٠١٧
16. گە عبدالواحد، أحلام «روسنفت» فی كردستان العراق رهن التوافق مع بغداد، الشرق اڵاوسگ، ٥/١١/٢٠١٧، العدد ١٤٢٢٦
17. http://www.knnc.net/Drejey-hawal.aspx?id=111702&LinkID=1&video=False&leguaid
18. حسین جمو، كیف دمر الصراع بین "روسنفت" و"بریتش بترولیوم" ملامح استقلال كردستان؟، الحیاە ، ٥/ ١١/ ٢٠١٧ ، 
19. Sven Reuth, Ölprinc, Compact, Ausgabe 01/ 2018, S43

‌ 1807 جار بینراوه‌
14/10/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
?? ?????????? ??????? ???? ?? ??? ???? ??????

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved