نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
وڵاته‌ بوژاوه‌كان و رۆلی وزه‌ له‌ په‌یڕه‌وكردنی نادیموكراتی و لێكچووه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستاندا 1-3

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا

 

 ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌ هه‌ر شوێنێكی جیهاندا بێت، به‌ پێی ئاست و راده‌ و پێگه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ ئابووریه‌كه‌یه‌وه‌ په‌یڕه‌و ده‌كرێ، واته‌ ئابووری ده‌سه‌ڵات ئاراسته‌ ده‌كات، هه‌ر زوو ئێمه‌ له‌ نووسینه‌كانی پێشتردا راستی ئه‌م پیناسه‌یه‌مان به‌ پێی به‌ڵگه‌ و بۆچوونی شاره‌زایان سه‌لماندووه‌.

ئه‌گه‌ر تیشكێكی چڕ بخه‌ینه‌ سه‌ر گه‌شه‌ی ئه‌مڕۆی جیهان، تێهه‌ڵكێشێك له‌ گۆڕان و ریزبه‌ندێك له‌ جیاوازی جێگۆڕكێ ده‌بینین، كه‌ هه‌ڵكشانی پایه‌ی ئابووری ریزبه‌ندی پایه‌ی ده‌سه‌ڵات ده‌گۆڕێت، له‌ ساڵی هه‌شتاكاندا گروپی Newly Industrialized Countries (NIC) هاته‌ كایه‌وه‌، كه‌ بریتی بوون له‌ وڵاتانی سه‌نغافوره‌ و كۆریای باشور و هۆنگ كۆنگ و تایوان، بۆ ئه‌و كاته‌ جوڵه‌ و گه‌شه‌ی به‌رچاویان هه‌بوو، واته‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی چه‌مكی به‌رهه‌مهێنان و پێشه‌سازی و پڕكردنه‌وه‌ی پێداویستی خۆیان و هه‌نارده‌ی به‌رهه‌میان بۆ ده‌ره‌وه‌ په‌ره‌ی ده‌سه‌ند و وه‌كو نیشانه‌ی به‌ره‌و پێشكه‌وتن ده‌رده‌كه‌وتن و به‌رده‌وامیش بوون و پێگه‌ی خۆیان چه‌سپاند.

ده‌توانین پێناسه‌ی وڵاته‌ بووژاوه‌كان ( الدول النامیه‌ ) به‌و شێوه‌یه‌ بكه‌ین كه‌ بریتین له‌و وڵاتانه‌ی گه‌شه‌ی ئابووری نێوخۆیان له‌ پێداویستی خۆیان زیاتره‌ و خاوه‌ن دامه‌زراوه‌ و به‌رهه‌می بازاڕی ناوخۆیی باشن و خاوه‌ن جڵه‌وی ئاسایشی ناوخۆن و هیچ گرفت و پێكدادانی نێوخۆیی له‌ نێوان گروپ و ئیتن و ئاینی جیاواز و شه‌ڕی نێوخۆیان نیه‌ و ئاسایشی نێوخۆیان جێگیره‌، بۆ نمونه‌ وڵاتانیBRIC ( به‌ڕازیل و روسیا و هندستان و چین ) ئه‌م وڵاتانه‌ نزیكه‌ی ٢٥% ی روبه‌ری جیهان پێك دێنن و ٤٢% ی دانیشتوانی جیهان و ١٥% ی به‌رهه‌می نێوخۆی هه‌موو جیهان ده‌گه‌رێته‌وه‌ و له‌سه‌ر پلیكانه‌ی به‌ره‌و ئابووری جیهاندا له‌ رێن.

 ئه‌م چوار وڵاته‌ به‌ پشتیوانی گه‌شه‌ی ئابووری خۆیان و به‌ به‌رجه‌سته‌كردنی ده‌سه‌ڵاتی ئابووری له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا، ده‌یانه‌وێ كاریگه‌ریان له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی سیاسی دونیادا هه‌بێ و ده‌سه‌ڵاتیان بسه‌پێنن، ئه‌مه‌ش چه‌مكێكی سه‌یر نیه‌ به‌ڵكو ئاساییه‌، چونكه‌ هه‌ر له‌و وڵاتانه‌ی خۆیان به‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و زه‌بری ئابووری بارودۆخی نێوخۆیی خۆیان راگرتووه‌، ئه‌م وڵاتانه‌ هه‌ندێكیان خاوه‌ن وزه‌ی ئه‌تۆمین، یا خاوه‌ن سامانی وزه‌یه‌كی زۆری سروشتین، یا خاوه‌نی ژماره‌یه‌كی زۆری دانیشتوان، یا ئه‌ندامی هه‌میشه‌ییه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی، واته‌ كۆمه‌ڵێ ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ئابوورین و پێكه‌وه‌ ده‌توانن گۆڕان له‌ هه‌یكه‌لی ئابووری جیهاندا بكه‌ن .

كۆمه‌ڵێ ده‌وڵه‌تی بووژاوه‌ی دیكه‌، به‌ پێی توانای به‌رهه‌مهێنان و كڕین و فرۆشتن و گه‌شه‌ی ناوخۆ و ژماره‌ی دانیشتوان و هه‌نارده‌كردن و وه‌رگرتنی سیمای پیشه‌سازی و ئاڵوگۆڕی نێوده‌وڵه‌تیه‌وه‌ وبوونی لێكچوونێك له‌گه‌ڵ وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان، له‌ ساڵی ٢٠١٠ دا بانكی به‌ڕیتانی- چینی ئه‌و وڵاتانه‌ی ده‌ستنیشان كرد كه‌ پاشكۆی وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كانن و كورتكراوه‌كه‌ی بریتی بوو له‌ CIVETS ( كۆلۆمبیا و ئیندۆنیزیا و ڤێتنام و میسر و توركیا و باشوری ئه‌فریقا) بوون.

له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی زۆر چڕی سه‌نته‌ری به‌دواداچوونی ئابووری له‌ ئه‌ڵمانیا، هه‌ردوو چه‌مكی BRIC و CIVETS ی ره‌تكرده‌وه‌ و چه‌مكی E7 ی هێنایه‌كایه‌وه‌ وبه‌ واتای ( حه‌وت وڵاته‌ بووژاوه‌كان) كه‌ بریتی بوون له‌ به‌ڕازیل و روسیا و هیندستان و چین و مه‌كسیك و ئیندۆنیزیا و توركیا، ئابووری ئه‌م وڵاتانه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ په‌له‌ و خێرا گه‌شه‌ ده‌كات، كه‌ له‌وانه‌یه‌ G7 تێپه‌ڕێنێت، بۆ نمونه‌ چین له‌ ٢٠١٧ دا، پاش یه‌كێتی ئه‌وروپا و ئه‌مریكا بوو له‌ داهاتی به‌رهه‌می نێوخۆ، چاوه‌ڕوان ده‌كرێت له‌ ٢٠٢٥ ببێته‌ پله‌ی یه‌كه‌می وڵاتانی بازرگانی و ئابووری له‌ جیهاندا.

 گه‌شه‌ و پێشكه‌وتنی وڵاته‌ بووژاوه‌كان ره‌نگدانه‌وه‌ی زۆری له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی و رایه‌ڵی ئابووری و دیبلۆماسی دروست ده‌كات و له‌ قه‌یرانی ئابووری ساڵی ٢٠٠٨ دا جیهان گه‌یشته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی به‌بێ گه‌شه‌ی ئابووری وڵاته‌ بووژاوه‌كان ناتوانرێ ئه‌م قه‌یرانه‌ سارێژ و ئه‌هوه‌ن بكرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو له‌ ساڵی ٢٠٠٩ له‌ كاتی لوتكه‌ی ئابووری له‌ پیترسبورگ، وڵاتانی لوتكه‌ی ئابووری G20 پێكهێنرا و هه‌ندێ له‌ وڵاته‌ بوژاوه‌كانی گرته‌وه‌، ئه‌م بیست ده‌وڵه‌ته‌ پێكه‌وه‌ ٩٠% ی ده‌سه‌ڵاتی ئابووری جیهان و ٨٠% ی بازرگانی جیهان و ٦٥% ی دانیشتوانی جیهان پێكده‌هێنن، هیچ جوڵه‌یه‌ك له‌ جیهاندا ناكرێ، ئه‌گه‌ر پێشتر بڕیاری ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ی له‌سه‌ر نه‌درابێ.

له‌م دابه‌شكردن و پۆلینكردنه‌ی وڵاتاندا، له‌م پێشڕه‌ویه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئابووریه‌دا، ئه‌وه‌ی گرنگه‌ رۆڵی ئه‌و به‌رهه‌مهێنانه‌یه‌ چ له‌ پیسكردنی ژینگه‌ و چ له‌ تاڵانكردنی سامانی سروشتی و چ له‌ زیادكردنی گازی زیانبه‌خش و قه‌تیسبوونی گه‌رمی خۆر و گه‌رمبوونی ئه‌تمۆسفێری گۆی زه‌وی و گۆڕانی كه‌ش و زیانه‌كانی بۆ سه‌ر هه‌موو بوونه‌وه‌ر و بوون به‌ گشتی.

له‌ رێكه‌وتنی كۆیۆتۆی ساڵی ١٩٩٧ ی كۆنفرانسی كه‌شوهه‌وا له‌ ژاپۆن، وڵاتانی دونیا به‌ پێی جوگرافیای ئابووریه‌كه‌ی دابه‌شی دوو گروپ كرا، وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان، كه‌ زۆربه‌ی وڵاتانی ئه‌ندامن له‌ OECD رێكخراوی هاوكاری ئابوری و گه‌شه‌پێدانن، و گروپی وڵاته‌ بوژاوه‌كان كه‌ بۆ بوژانه‌وه‌یان پێویستیان به‌ وه‌به‌رهه‌مهێنان و وزه‌ و ده‌رامه‌تی سروشتی هه‌یه‌، جا ئه‌و بووژانه‌وه‌یه‌ تا چه‌ند كاریگه‌ری له‌سه‌ر تێكدانی ژینگه‌ و هاوسه‌نگیه‌كه‌ی هه‌یه‌، تا چه‌ند كاریگه‌ری له‌سه‌ر قه‌تیسبوونی گه‌رما هه‌یه‌ و هه‌وا و ئاو و خاك پیس ده‌كات، ئه‌وه‌نده‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ر گه‌رمبوونه‌وه‌ی ئه‌تمۆسفێری گۆی زه‌وی هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌و كۆنفڕانسه‌دا جه‌ختی له‌سه‌ر كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌و گازه‌ زیانبه‌خشانه‌ كرا كه‌ گه‌رمی خۆر هه‌ڵده‌مژن و رٶڵی گه‌وره‌ له‌ رێگری گه‌ڕانه‌وه‌ تیشكدانه‌وه‌ی تیشكی خۆر ده‌بینن[]، به‌ڵام ئه‌م پۆلینكردنه‌. له‌به‌ر هاوكاری كردن و پشتگیریكردنی ئه‌و وڵاتانه‌، وڵاته‌ بوژاوه‌كانی نه‌گرته‌وه‌.

له‌ كۆنفڕانسی دی ریۆ دیجانیڕۆ ساڵی ١٩٩٢ به‌ ناوی ( لوتكه‌ی زه‌وی )، توانرا چوارچێوه‌یه‌ك بۆ كار و كاردانه‌وه‌ی به‌رهه‌مهێنان و سنوورێك بۆ چالاكی ئابووری ده‌ستنیشان بكرێت، هه‌ر له‌و كۆنفڕانسه‌دا هه‌وڵ درا رێوشوێنێ بۆ پاراستنی ژینگه‌ و زینده‌وه‌ر و روه‌ك و سه‌رنشینی سه‌ر زه‌وی دیاری بكرێت، بۆیه‌ وڵاته‌كان له‌ روانگه‌ی سێ پێگه‌ و سه‌نگه‌وه‌ دابه‌شكرا، له‌ روانگه‌ی پرنسیبی پاراستن و ره‌چاوكردنه‌وه‌ و له‌ روانگه‌ی هه‌ست به‌ لێپرسراویه‌وه‌ و له‌ روانگه‌ی قۆزتنه‌وه‌ی هه‌ل بۆ گه‌شه‌كردن. بۆیه‌ پاراستنی ژینگه‌ به‌ كۆڵه‌كه‌ی كاری ئه‌و كۆنفڕانسه‌ ئه‌ژمار كرا، به‌ڵام پاراستنی ژینگه‌ و به‌رهه‌مهێنانی كاڵا به‌ روانگه‌ی ئابووری كلاسیك له‌گه‌ڵ یه‌كتردا پێچه‌وانه‌ن، چه‌ند به‌رهه‌می كاڵا زیاتر بێت، ئه‌وه‌نده‌ كاردانه‌وه‌ی نه‌رێنی بۆ سه‌ر ژینگه‌ ده‌بێت، له‌به‌ر بوونی گازی زیانبه‌خش و پاشه‌ڕۆی به‌رهه‌مهێنان و به‌كاربردنی سامانی سروشتی.

‌ 1305 جار بینراوه‌
23/11/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved