نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
وڵاته‌ بوژاوه‌كان و رۆلی وزه‌ له‌ په‌یڕه‌وكردنی نادیموكراتی و لێكچووه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستاندا 3-3

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا

د. مه‌دیحه‌ سۆفی 
3 - 3

سیاسه‌تی وزه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان
له‌ شیكردنه‌وه‌ی سیاسه‌تی وزه‌ی هه‌رێمی كوردستان، هیچ ئاڵۆزی و پێچ و په‌نایه‌ك نایه‌ته‌ڕی بۆ هه‌ڵهێنجانی ئه‌و سیاسه‌ته‌، چونكه‌ دۆخی كۆمه‌ڵگا ئاوێنه‌ی سیاسه‌ته‌كه‌یه‌تی، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌رنامه‌و پلانه‌كانێتی، بۆ هه‌رێمێكی وا بچوك و ڕوبه‌رێكی وا به‌پیت و پڕ له‌ سامانی سروشتی وزه‌ و ئاو و بوونی ڕێژه‌یه‌كی زۆر له‌ گه‌نج و ده‌ستی كارو ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ زانكۆ و دكتۆر و تا چاو بڕ ده‌كات باڵه‌خانه‌ و ته‌لار و پرد، ئه‌م تابلۆ ڕووكه‌شه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تا وێنای ده‌ركه‌وته‌ی بووژانه‌وه‌ و گه‌شه‌ و سیمای پێشكه‌وتنێكی خه‌یاڵاوی به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، به‌ڵام هه‌ر به‌سیمای زۆر ساده‌ش، پێچه‌وانه‌كه‌ی ده‌سه‌لمێنێ.
ئاستی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئاستی په‌روه‌رده‌ و ته‌ندروستی و ڕیزبه‌ندی وشیاریه‌وه‌ ده‌خه‌مڵێنرێت، ئاستی ده‌وڵه‌تی هه‌رێمیش به‌ بڕی جوڵه‌و گه‌شه‌ و زیندووبوونه‌وه‌ی سێكته‌ره‌كانی دیكه‌ و بواره‌ بووژاوه‌كانی ئه‌و شوێنه‌ و ئاستی داهێنان و چه‌كه‌ره‌ی په‌ره‌پێدانی عه‌قڵه‌وه‌ ده‌پێورێت، پێوه‌ری چاو بۆ ڕوخسار و ته‌لار، هیچ گره‌وێك له‌ پێوه‌ره‌ وێرانه‌كه‌ی ژێرخان و ناهه‌مواری باری ژیاری خه‌ڵك ناباته‌وه‌.
پێوه‌ری پێشكه‌وتنی جیهان له‌ سێ ڕه‌هه‌ندا دیاری ده‌كرێت، له‌ ڕه‌هه‌ندی په‌روه‌رده‌ و ته‌ندروستی و ئاستی ژیاری تاك، هه‌رێمێك وه‌كو كوردستان كه‌ له‌و سێ ره‌هه‌نده‌دا وێران بێت، ئه‌ی داهات له‌ بوژانه‌وه‌ی چیدا خه‌رج ده‌كات و چی لێ ده‌كات، ئه‌وه‌ی سه‌لمێنراوه‌ له‌سه‌ر ئاستی گشتی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆڵه‌كه‌ و بناغه‌ی گۆڕان و جوڵه‌ی سێكته‌ره‌كان له‌ هه‌ر وڵاتێكدا له‌سه‌ر چه‌ند پایه‌یه‌ك وه‌ستاوه‌، كه‌ ژێرخانی كۆمه‌ڵگا بونیاتی ده‌نێ یا ده‌یڕوخێنێ له‌وانه‌ :
1. زانست : سڕبوونی بیركردنه‌وه‌ یا وه‌ستان و په‌ك كه‌وتنی، واته‌ وه‌ستان و پوكانه‌وه‌ی خانه‌كانی مێشك و نوێ نه‌بوونه‌وه‌ی و ناهاوسه‌نگی له‌ بیركردنه‌وه‌ و دواكه‌وتن و مانه‌وه‌ له‌ نێو گۆمی كۆن و قه‌وزه‌ لێدانی و جوینه‌وه‌ی كۆن له‌ ئێستادا و له‌ سبه‌ینێش، بیركردنه‌وه‌ش واته‌ تازه‌گه‌ری، تازه‌گه‌ری واته‌ زانست و به‌كارهێنانی قودره‌تی زانست بۆ فه‌راهه‌مكردنی گۆڕان له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیاندا، چونكه‌ زانست به‌كاربردنی توانای عه‌قڵه‌ به‌ره‌و ده‌روازه‌ی تازه‌ و تازه‌گه‌ری، زانست داهێنانه‌ به‌ره‌و ئاسانكاری ژیان و پاشه‌كه‌وت كردنی كات و خۆ سه‌رقاڵ كردن به‌ بیركردنه‌وه‌ی نوێوه‌، زانست واته‌ بڕبڕه‌ی پشتی پێشكه‌وتن، ساڵانه‌ وڵاتانی جیهان له‌ پێشبڕكێ و كێبڕكێی به‌رده‌وامن بۆ خاوه‌ندارێتی له‌ ڕیزبه‌نده‌كانی سه‌ره‌وه‌ی داهێنان و هێنانه‌ كایه‌وه‌ی بیرۆكه‌ و بۆچوونی نوێی زانستی و خه‌مڵاندنی له‌ پێشبڕكێی خه‌ڵاتی نۆبلدا.
ناتوانرێ زانست له‌ ڕوخساری مادیدا بخه‌مڵێنرێ، زانكۆی زۆر و خوێندكاری زۆری زانكۆ شایه‌تی به‌ شارستانیبوونی كۆمه‌ڵگا نیه‌ و ئه‌گه‌ر ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ گۆڕینی شێوازی ژیان و ژیاری تاك نه‌بێ، توێژینه‌وه‌ و بوونی سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌ و كۆكردنه‌وه‌ی كزه‌خاڵه‌كانی كۆمه‌ڵگا له‌و سه‌نته‌ره‌و كاركردن له‌سه‌ر نه‌هێشتنی ئه‌و كزه‌خاڵ و كه‌موكورتیانه‌، هۆكاری گۆڕانی زانستین له‌ كۆمه‌ڵگادا، بێ گومان ئه‌مه‌ش به‌ بوونی بودجه‌ و ته‌رخانكردنی پاره‌یه‌كی باش ده‌بێ بۆ كاركردن، هه‌رێمێكی وه‌كو باشوری كوردستان و بوونی داهات و قۆرخكردنی ئه‌و داهاته‌ و به‌ موڵكیه‌ت كردنی له‌ لایه‌ن حزب و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ و مه‌ودا نه‌دان به‌ ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ دواكه‌وتن و سڕكردنی خه‌ڵك به‌ هه‌ندێ ده‌ستكه‌وت كه‌ ته‌نها له‌ خزمه‌تی كورسیه‌كاندایه‌، خه‌ڵك له‌سه‌ر مانه‌وه‌ له‌ قاوغی خۆیدا ڕاده‌هێنێ، زانكۆ زۆره‌ به‌ڵام چی ده‌كه‌ن، خوێندكاری زانكۆ زۆرن به‌ڵام به‌ چ پڕچه‌ككردنێكی زانستیه‌وه‌ ده‌رده‌چن و به‌ چ ئاستێكه‌وه‌ له‌ خزمه‌تی ئه‌و بواره‌دا ده‌كه‌ونه‌ بازاڕی كاركردنه‌وه‌.
له‌و وڵاتانه‌ی جیهاندا كه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری وزه‌ و سامانی سروشتین، كه‌مترین داهێنان و هه‌ڵپه‌ی زانستی و په‌تێنتی تێدا تۆمار ده‌كرێ، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی به‌كاربه‌ری ئه‌و وزه‌یه‌ن بۆ داهێنان و پیشه‌سازی و هه‌میشه‌ ناهێڵن ئارامی زاڵ بێت و به‌رده‌وام بازاڕ بۆ به‌رهه‌مه‌كانیان ڕایی ده‌كه‌ن، پێشه‌نگن له‌ بواری زانست و توێژینه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ و به‌گه‌ڕخستنی ده‌رئه‌نجامه‌كانی له‌ پێناوی پێشكه‌وتنی و سه‌لماندنی توانا و به‌هره‌ و دابینكردنی پێداویستیه‌كانیان، وڵاته‌ بوژاوه‌كان ئێستا له‌ده‌روازه‌ی زانسته‌وه‌ به‌ره‌و هه‌ره‌می گۆڕان ده‌چن له‌ وڵاتانی(OECD)، ٤٠% ی ئه‌و خوێندكارانه‌ له‌ وڵاته‌ بوژاوه‌كانه‌وه‌ دێن وه‌كو چین و هیندستان، ٢٥% ی خوێندكاری چینی و ٥٦% ی خوێندكاری هێندی له‌ ئه‌مریكا ده‌خوێنن، خوێندن له‌ زانكۆكانی ڕۆژئاوا واته‌ فێربوونی زانست به‌ هه‌موو ورده‌كاریه‌وه‌، ئه‌مریكا هه‌ر زوو ئه‌و ڕاستیه‌ی قۆزته‌وه‌ كه‌ داهێنان و كاركردن له‌سه‌ر بنه‌مای زانست پێشكه‌وت و ده‌سه‌ڵاتی زانست و ئابووری دێنێته‌كایه‌وه‌، بۆیه‌ زۆربه‌ی پاداشته‌ زانستی و ڕێزلێنان و نۆبله‌كان به‌ر زاناكانی ئه‌مریكا كه‌وتوون.
ئێستا وڵاته‌ بوژاوه‌كان به‌ تایبه‌ت چین، له‌ كێبڕكێی بواری زانستی و داهێنانن هه‌وڵ ده‌ده‌ن زانا و بلیمه‌ته‌كانی خۆیان بێنه‌وه‌ وڵات و كاربكه‌ن و بودجه‌ی سێكته‌ری خوێندنی باڵا و توێژینه‌وه‌ی دوو ئه‌وه‌نده‌ی پێشتر زیادیكردووه‌ و وا چاوه‌ڕوان ده‌كرێ تا ساڵی ٢٠٢٠ ڕێژه‌كه‌ی ببێته‌ ٢.٥% وه‌كو ڕێژه‌ی بودجه‌ی ئه‌مریكا بۆ توێژینه‌وه‌ی زانستی.
سه‌نغافوره‌، ئه‌و وڵاته‌ بچوكه‌ی باشوری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا، له‌گه‌ڵ جیابوونه‌وه‌ی له‌ مالیزیا ساڵی ١٩٦٥ خاوه‌نی هیچ نه‌بوو، نه‌ سامانی سروشتی و نه‌ ژێرخان و نه‌ هیچ داهاتێك شایانی پشت پێ به‌ستن بێت، هه‌ر ئه‌و كاته‌ ( لێ كوان یو ) وتی : ئه‌مڕۆ ده‌بێ مه‌حاڵ مه‌حاڵ بكرێ، ( لی كوان یو ) پشتی به‌ سێ بوار به‌ست، سیسته‌می خوێندن و سیسته‌می بانك و شوێنی جوگرافیه‌كه‌ی، به‌شێكی زۆری داهاتی وڵاته‌كه‌ بۆ خوێندن و زانست ته‌رخانكراوه‌، زانكۆكانی ڕیزبه‌ندی دووه‌م له‌ نیو زانكۆكانیئاسیادا، بوونی ته‌نگه‌ی مه‌له‌كه‌ كه‌ له‌نگه‌ری تێپه‌ڕبوونی وزه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌ به‌ره‌و چین و یابان و وڵاتانی دیكه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا، كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر بوژانه‌وه‌ی ئه‌م وڵاته‌ هه‌بوو، كه‌ ڕۆژانه‌ زیاتر له‌ پازده‌ ملیۆن به‌رمیل نه‌وتی پێدا تێپه‌ر ده‌بێت، خوێندن له‌ سه‌نگافوره‌ له‌ ئاستێكی به‌رز و جێگایه‌كی گرنگی له‌ سیاسه‌تی وڵاته‌كه‌دا هه‌یه‌، بۆیه‌ گۆڕانی بنه‌ڕه‌تی بۆ كۆمه‌ڵگا له‌گه‌ڵ خۆیدا په‌لكێش كردووه‌.
2. چه‌قبه‌ستوویی فه‌رمانڕه‌وایی : زۆربه‌ی حكومه‌ته‌كانی فه‌رمانڕه‌وای ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ جیهانی سێیه‌مدا سامانی وزه‌یان هه‌یه‌، ڕژێمی سته‌مدیده‌ و دیكتاتۆر و كورسی په‌رست و چه‌قبه‌ستوون یا چه‌قبه‌ستوو بوون، نمونه‌ی لیبیا و عیراق و كازاخستان و نیجیریا و جه‌زائیر توركمینستان و ڕوسیا و زۆر وڵاتی دیكه‌ش، ده‌بوو كورد له‌گه‌ڵ دۆزینه‌وه‌ی وزه‌ و ده‌رهێنانی، كه‌ بۆ سه‌ده‌یه‌ك ده‌چێت خه‌بات له‌ پێناوی ئازادی و مافپه‌روه‌ری ده‌كات، جیاواز و جۆرێكیتر ده‌ركه‌وتایه‌، ده‌بوو زه‌بروزه‌نگی ڕژێمی به‌عس و مێژووی سه‌ركوتكردنی، ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ئومێدبه‌خشی بۆ ئیستایه‌كی ئازاد و شێوازێكی شارستانی له‌ پێشكه‌وتن و گۆڕانی تێدا به‌دیبكرایه‌، نه‌ك بۆ په‌روه‌رده‌كردن و ئاودانی ڕه‌گی دیكتاتۆرێكی دیكه‌ و چه‌قینی كورسی و حزب بوایه‌، كورد جیاواز له‌ نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ی ناوچه‌كه‌، خاوه‌ن په‌رۆشی بوو بۆ تازه‌گه‌ری، كورد شاره‌زا و پسپۆری هه‌بوو، به‌ڵام به‌ڕیوه‌بردنی وڵات له‌سه‌ر بناغه‌ی خزمه‌تی حزبی و تێكۆشانی ڕابوردوو و بازنه‌ی یه‌كترناسین، دروست هه‌نگاوێك بوو بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی په‌یڕه‌و و پرۆگرامی سیاسه‌تی ڕابوردوو، چونكه‌ هیچ نوێنه‌رێكی خه‌مخۆری گه‌ڵ له‌ ده‌سته‌ به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تدا نه‌بوو، هه‌مووی بۆ قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵاتێك و مانه‌وه‌ له‌ ئاستی لێپرسراوی و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی و به‌ركه‌وتنی چمكێك له‌ هه‌یمه‌نه‌ی ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر جه‌ماوه‌ردا بوو.
له‌گه‌ڵ بوونی داهات و بودجه‌ و خاكێكی به‌پیت و ئاو و هه‌وایه‌كی سازگار و ده‌ستی كاری پێویست، سڕبوونی سێكته‌ر و بواره‌كانی دیكه‌، له‌و وڵاتانه‌ی خاوه‌ن وزه‌ن، به‌ هه‌رێمی كوردستانیشه‌وه‌، تاوانێكه‌ دژ به‌ ئێستا و سبه‌ینێ و خه‌ڵكی ماندوو ده‌كرێت، ئه‌و وڵاتانه‌ به‌ هه‌رێمی كوردستانیشه‌وه‌، ڕووبه‌رێكی زۆرییان زه‌ویوزاریان پشتگوێ خستووه‌ و خۆیان پشتبه‌ستوو به‌ به‌رهه‌می ولاتانی دیكه‌ن، له‌ ماوه‌ی نێوان ساڵی ٢٠٠٠- ٢٠١٤ وه‌ نزیكه‌ی ٣٦ ملیۆن هیكتار زه‌ویوزاری كشتوكاڵی له‌لایه‌ن وڵاته‌ پێشكه‌وتوو و پیشه‌سازیه‌كانه‌وه‌ كڕڕاوه‌ یا به‌ كرێ گیراوه‌، زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی زه‌وی فرۆشتووه‌ یا به‌كرێی داوه‌، ئه‌و وڵاتانه‌ن كه‌ دانیشتوانی خۆی برسی و هه‌ژارن و خاوه‌ن بڕێكی باشی ئاوی سازگاریشن بۆ چاندنی به‌روبونی كشتوكاڵی، له‌و ولاتانه‌ مۆزه‌مبیق و لیبیریا و سودان و باشوری سودان و پاپواگینیا، ڕێژه‌ی زۆری له‌ كیشوه‌ری ئه‌فریقایه‌، بۆ هۆكاری ئه‌مه‌ش هه‌ر ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ یه‌كه‌م هۆكار ئه‌ویش به‌هه‌ند هه‌ڵنه‌گرتنی زانست و گه‌نده‌ڵی حوكمڕانیه‌.
3. گه‌نده‌ڵێ فه‌رمانڕه‌وایی : گه‌نده‌ڵی له‌سه‌ر ئاستی فه‌رمانڕه‌وایی ده‌وڵه‌تدا به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێ كه‌ بریتیه‌ له‌ ناهه‌مواری به‌كارهێنانی موڵك وماڵی ده‌وڵه‌ت له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ كه‌ متمانه‌ی گه‌لیان پێ سپێرراوه‌ بۆ فه‌رمانڕه‌واییكردن و ده‌وڵه‌ت به‌ڕێوه‌بردن.
كه‌ره‌سته‌كانی گه‌نده‌ڵی بۆ گه‌یشتن به‌ ستراتیژی مانه‌وه‌ و ده‌ستكه‌وتی زیاتر بریتین له‌ په‌یڕه‌وكردنی ناپاكی و بێ ویژدانی سه‌ركه‌وتن به‌ سه‌ر پلیكانه‌ی پێشێلكردنی مافی هاوڵاتی و قوتی خه‌ڵك و نابه‌رپرسیاری و چه‌وسانه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر و كاركردن دژ به‌ پرنسیبه‌كانی شۆڕش و ویسته‌كانی ساڵه‌های خه‌بات و تێكۆشان، سیاسه‌تمه‌داره‌كانی هه‌رێمی كوردستان، یا سه‌ركرده‌كانی كه‌ به‌ پێی پێناسه‌ی ئاكاری سه‌ركردایه‌تی، كه‌سانی كامڵ و خۆنه‌ویست نین و نه‌بوون، خۆنه‌ویستی یه‌كه‌م ئاكاری شۆشگێڕیه‌، به‌ڵام گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و خۆنه‌ویستیه‌ خه‌وشی تێنه‌كه‌وێ و تا دوا هه‌ناسه‌ به‌ پاكیزی بمێنێته‌وه‌.
له‌ ڕیزبه‌ندی ساڵی ٢٠١٦ دا بۆ گه‌نده‌ڵی له‌ جیهاندا كه‌ له‌ لایه‌ن ڕێكخراوی پاكسازی جیهانی Transparency International بۆ ١٧٦ ده‌وڵه‌ت ئه‌نجام دراوه‌، عیراقی له‌ ڕیزبه‌ندی ١٦٦ ڕیز كردووه‌، كه‌ ته‌نها سۆماڵ و یه‌مه‌ن و سودان و چه‌ند وڵاتێكی دواكه‌وتووتری به‌دوادا دێت، ئه‌م ڕیزبه‌نده‌ به‌ كوردستانیشه‌وه‌ ده‌ژمێررێت، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ش به‌ڵگه‌ نه‌بێت، بارودۆخی ژیاری خه‌ڵك باشترین به‌ڵگه‌ و ڕیزبه‌نده‌، ئه‌م دیارده‌ زه‌قه‌ نامرۆڤایه‌تی و نابه‌رپرسیاریه‌ زیان هه‌ر به‌ ئێستا و به‌ جه‌ماوه‌ر و به‌ سیاسه‌تی كورد نادات، به‌ڵكو زیان به‌ پێگه‌ و په‌یامی كورد ده‌دات، ناو و ناوه‌ڕۆكی كولتوری كورد ده‌ڕوشێنێ و ئه‌وه‌نده‌یتر ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ پشت ڕاست ده‌كاته‌وه‌، كه‌ كورد له‌ ئاستی سیاسی و جیهانیدا كه‌متر سه‌ركرده‌ی به‌توانای له‌ حوكمڕانیدا هه‌یه‌ بۆ به‌دیهێنانی ئامانجه‌ گه‌وره‌كان له‌چاو سه‌ركرده‌ی لۆكاڵی و نێوخۆییه‌كان، بوونی ئه‌م دیارده‌یه‌ هه‌ژاری خواسته‌كانی سه‌ركرده‌ فه‌رمانڕه‌واكان ده‌رده‌خات، ئیراده‌ی له‌ق و ناهاوسه‌نگی له‌ به‌رنامه‌ ستراتیژیه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كاندا ده‌سه‌لمێنێ.

ده‌رئه‌نجامه‌ گشتیه‌كان
له‌و شیكردنه‌وه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌ژێر سێبه‌ری فه‌رمانڕه‌وایی گه‌نده‌ڵدا ناكرێ گه‌شه‌ی ئابووری به‌ گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ ببه‌سترێته‌وه‌، چونكه‌ له‌و حكومه‌ته‌ گه‌نده‌ڵ و نادیموكراتی و نادامه‌زراوانه‌دا، گه‌شه‌ی ئابووری و بواری به‌رهه‌مهێنان و بوونی سامانی سروشتی وه‌كو موڵكی فه‌رمانڕه‌واكان داده‌نرێ، شاردنه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و به‌روبووم و داهات و گه‌نجینه‌ی ژێر خاك و سه‌رخاكه‌ وه‌كو مامه‌ڵه‌یه‌كی تایبه‌ت و موڵكیه‌ت ده‌بینرێ، بازنه‌یه‌ك له‌ نهێنی و گرێبه‌ست و ئاڵووێڵ و ژماره‌یه‌كی په‌رده‌پۆش له‌ ده‌رچوو و تێچوو و ڕاخستنی فه‌رشی سور بۆ كۆمپانیا جیهانیه‌كان و هه‌وڵی زۆر بۆ ڕه‌خساندنی ئاسایش و ئارامی، چونكه‌ یه‌كه‌م مه‌رج بۆ كاركردنی ئه‌و كۆمپانیایانه‌ بوونی ئاسایشه‌.
به‌ موڵك كردنی سامانی ده‌وڵه‌ت بۆ به‌ڕێوه‌به‌رانی ده‌وڵه‌ت، واته‌ دابڕانی میلله‌ت له‌ ماف و ژه‌می قوته‌كه‌ی و تۆرانی و دوورخستنه‌وه‌ی له‌ هزری ئینتیما و بێ به‌شكردنی له‌ وابه‌سته‌بوونی به‌ كیانێك كه‌ هی خۆیه‌تی، ده‌بێ به‌خێوكردنی میلله‌ت ئه‌ركی خاك و داهاتی خاك بێت، نه‌ك داهاتی خاك ئه‌رك و مافی چینێكی نادادپه‌روه‌ر بێت، له‌ هه‌ر شوێنێك كایه‌ی چینی ناوه‌ڕاست به‌ره‌و پوكانه‌وه‌ بچێت، واته‌ مه‌ودای نیوان ده‌سه‌ڵات و هاوڵاتی له‌ بواری ئابووریدا گه‌وره‌تر ده‌بێت، گه‌شه‌نه‌كردنی چینی ناوه‌راست، واته‌ زیاتر ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی ده‌سه‌ڵات و به‌ره‌و هه‌ژاری و برسیبوونی چینی خواره‌وه‌، چینی ناوه‌ڕاست ئه‌و چینه‌یه‌ كه‌ تاكه‌كانی بتوانن ڕۆژانه‌ له‌ ٢ تا ٣٠ دۆلار بۆ بژێوی و ژیانی خۆیان به‌ هه‌موو پێداویستیه‌كانیه‌وه‌ خه‌رج بكه‌ن، ئه‌مه‌ش گه‌شه‌ی نێوخۆ و بازاڕ و داهاتی كۆمه‌ڵگا ده‌جوڵێنێ.
له‌ ئه‌فریقا١،٠% ی هاونیشتیمانی ئه‌فریقی خاوه‌نی٦٠% ی داهاتی ئه‌فریقان، ئه‌وانیش ئه‌و سه‌رۆك و سه‌ركردانه‌ن كه‌ زیاتر له‌ ٢٠ – ٣٠ ساڵه‌ له‌سه‌ر ته‌ختی فه‌رمانڕه‌واییدان، وه‌كو كامیرۆن و زیمبابوێ، هۆكاره‌كانیش گه‌نده‌ڵی و نادادپه‌روه‌ری و قۆرخكردنی مافی هاوڵاتیه‌، بۆیه‌ نابێ هه‌میشه‌ گه‌شه‌ی ئابووری هاوتا بكه‌ین به‌ گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌موو تاكێك، چین و ئه‌مریكا خاوه‌نی چه‌نده‌ها كۆمپانیا و سه‌نته‌ری كارن بۆ قۆرخكردن و تاڵانكردنی سامانی ئه‌و كیشوه‌ره‌، به‌ڵام هه‌رگیز ده‌رگای وانه‌ی دیموكراتی و یه‌كسانی و خۆشگوزه‌رانی و ماف و پێشكه‌وتن بۆ خه‌ڵكی ئه‌و كیشوه‌ره‌ ناكه‌نه‌وه‌، تا ئه‌وان بێ ئاگا و هه‌ژار بن، ئه‌مان باشتر تاڵانی ده‌كه‌ن. 
له‌ هه‌رێمی كوردستانیش هه‌روایه‌، ئه‌وپه‌ڕی ناداپه‌روه‌ری و ئه‌وپه‌ڕی قۆرخكردنی داهات و ناڕوونی له‌ ده‌رچوو و تێچووی داهات و سامانی هه‌ریمه‌كه‌دایه‌، ئاسۆی ئاڵوگۆڕی ده‌سه‌ڵات له‌ هیچ لایه‌كه‌وه‌ ڕوون نیه‌، ده‌ستی كار و ڕێژه‌ی گه‌نجێكی زۆری تێدایه‌ كه‌ ته‌مه‌ن به‌ بێ كاری و چاوه‌ڕوانیه‌وه‌ ده‌كوژن، سامانێكی مرۆیی زۆر كه‌ له‌ بازنه‌یه‌كی به‌تاڵدا، بێ هوده‌ سه‌رقاڵی پاڵپێوه‌نانی ژیانن، خاوه‌نی هیچ پلان و به‌رنامه‌ و داهاتوویه‌ك نین، بێزاری نه‌بێ، دادگایه‌ك نیه‌ بۆ پشتگیری ئه‌م نادادیه‌.
هه‌رێمی كوردستان ئه‌گه‌ر سیاسه‌تێكی وزه‌ی ڕوون و دیوه‌ده‌ری هه‌بوایه‌، ئه‌گه‌ر كاری له‌سه‌ر بواره‌كانی په‌روه‌رده‌ و ته‌ندروستی و گه‌شتوگوزار و پیشه‌سازی و كشتوكاڵ و كولتور و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و زیندووكردنه‌وه‌ی ژێرخانی دروست و خستنه‌گه‌ڕی توانای سامانی مرۆیی و پیشه‌سازی وزه‌ و پاراستنی ژینگه‌، بكردایه‌، ئێستا له‌ جیاتی پڕكردنی بانكه‌كانی دونیا به‌ پاره‌ و زه‌وتكردنی مافی خه‌ڵك، هه‌رێمه‌كه‌ چه‌ند پلیكانه‌یه‌ك به‌ره‌و ئاستێكی به‌رزتر سه‌ركه‌وتبوو، له‌ جیاتی خوڕافات و گوێڕایه‌ڵی بۆ فه‌توا بێ بنه‌ماكان، زانستی كردبووه‌ چه‌كی داكۆكی و هزر و هۆشی بۆ داهێنانی زانست ده‌خسته‌كار، به‌رهه‌می چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك له‌ حوكم و خۆبه‌ڕێوه‌بردن، هێنانی ده‌ستی كاری بیانی و دروستكردنی دوو چینی زۆر دوور له‌یه‌ك و بێ نرخكردنی توانای نێوخۆیی و بێ هیواكردنی گه‌نج و ده‌رپه‌ڕاندنیان بوو له‌سه‌ر خاكێكی ده‌وڵه‌مه‌ند له‌ داهات و ئاواره‌كردنیان له‌ده‌ست ده‌سه‌ڵاتێكی هه‌ژار له‌ خۆنه‌ویستی و ده‌وڵه‌مه‌ند له‌ خۆپه‌رستی.





‌ 607 جار بینراوه‌
08/12/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved