نوێترین
روحانی: لەپاڵپشتیکردنی قەتەر بەردەوام دەبین   |    ئه‌مریكا داواده‌كات كێشه‌ی قه‌ته‌ر و وڵاتانی كه‌نداو گه‌وره‌تر نه‌كرێت    |    ته‌نها له‌ 1%ی موسڵ له‌ چنگی داعشدا ماوه‌   |    عه‌ممار حه‌كیم: كورد به‌شێكه‌ له‌ ڕۆحی نیشتمان   |    عیراق ١٠٠ ملیار دۆلاری پێویسته‌ بۆ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی ناوچه‌كانی ژێر چنگی داعش   |    وه‌زیری كشتوكاڵ: ئێران به‌ڵێنی داوه‌ به‌شێكی ئاوی زێی بچوك به‌ربده‌نه‌وه‌   |    شوان داودی:نه‌قیی رۆژنامه‌نووسانی كوردستان پێنج کەس کارمەندی ئیداری و شوفێرەکەی وه‌كو شاره‌زا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ دۆسیه‌كی دادگا ده‌ستنیشانكردوه‌   |    عەدنان موفتی: ریفراندۆمێكی یاسایی‌و بەهێز پپێویستی بەپەرلەمانە   |    گه‌ریلاكانى هه‌په‌گه‌ باره‌گایه‌ك ده‌كاته‌ ئامانج كه‌ وه‌زیری ناوخۆی توركیای تێدابوه‌   |    له‌ هێرشێكی ئاسمانیدا له‌ ئه‌نبار ده‌یان تیرۆرست كوژران   |   
كوردی  |   عربي
»  پەڕەموچ
هەڤپەیڤینێكی رەوتەنی لەگەڵ حەمەكەریم عارف دا
سازدانی كارزان خدر



1- 2


پ/1: دەكرێ‌ حەمەكەریم عارف وەك چ بانگ بكەین؟شاعیر،نووسەر،وەرگێر، یان چی؟
و/١: بەندە ئەو كارانەی كە كردوومن، بە شێوەیەكی گشتی لە چوارچێوەی كاری ئەدەبی دەرناچن و كاری پاچڤەش زیاتر حەز و شەوقە كە بە مومارەسە گەشە و نەشە دەكات و پوختە دەبێت، باچڤە لە خودی خۆیدا، چالاكییەكی زمانەوانی-ئەدەبییە، بە بێ توانا و بەهرەی زمانەوانی- ئەدەبی كەس نابێت بە وەرگێڕی باش و بە توانا، واتە وەرگێڕ پێویستە لە بنەڕەتدا حەز و خولیای نووسین و قەڵەمڕانی هەبێت، دەنا نابێت بە وەرگێڕی باش، بە كورتییەكەی شەوق و زەوقی ئەدەبی بۆ وەرگێڕ یەجگار پێویستە و بە كورتییەكەی وەرگێڕ دەبێ خاوەن قەڵەم و ئینشای باش بێت.
پ/2: مامۆستا لە كەیەوە هەستتكرد كە دەبێ‌ بنووسیت یان وەرگێڕان بكەیت؟
و/٢:زۆر جار ئەو كارە رۆشنبیریانە، خۆبەخۆ و لەناكاودا بەرۆكت دەگرن و كاتێ بە خۆ دەزانن بەرەو قووڵاییت دەبەن و خووی پێوە دەگریت.. بەندە لە نیوەی دووەمی ساڵانی هەفتاكانی سەدەی رابردووەوە بەرەبەرە خولیای نووسین و ئەدەبیاتم كەوتووەتە سەر و زیاتر خوێندنەوە، بە تایبەتی خوێندنەوە بە زمانی عەرەبی شەوق و زەوقی نووسینی لەلام تەقاندەوە و هەستم بە هەژاری كتێبخانەی كوردی كرد و بە جۆرە ترس و شەرمێكی عاشقانەی نۆلاوێكەوە چاوبڕكێیەكم لەگەڵ نووسیندا دەكرد و بەرە بەرە خووم بەو دنیایەوە گرت و ئەو قەناعەتەم لا دروست بوو، كە كتیبخانەی كوردی تەنیا بە نووسینی خۆماڵی، شیعر و چیرۆك، كە مخابن لە ئاستێكی ئەوتۆدا نەبوو بە زوویی كتێبخانەی كوردی دەوڵەمەند بكات، بۆیە لە نیوەی دووەمی هەشتایەكانەوە، ئەو بیرۆكەیەم لا چێ بوو كە وەرگێڕان، هەم هۆیەكە بۆ دەوڵەمەند كردنی زمان و هەم رێگا ئەپستمۆلۆجییەكانمان بۆ قەدبڕ دەكات ودەكەوینە دانوسانێكی ئەرێنی دەگەڵ كەلتوور و شارستانییەتی میلەتانی دیكەدا و لەم رێگەیەوە هەم زمانەكەمان زووتر دەوڵەمەند دەبێت و هەم كۆمەڵیك سەرمەشقمان دەكەوێتە بەردەست، كە تەماح بمانگرێت و لە وار و كایە جیاوازەكانی ئەپستمۆلۆجیادا چاوی لێبكەین و بیكەین بە هەوێنی رێنسانسی رۆشنبیری خۆمان، بۆیە لە نیوەی دووەمی هەشتایەكانی سەدەی رابردووەوە، بەدەم ژیانی پێشمەرگایەتییەوە، كەم وزۆر لە واری پاچڤەدا كەوتمە خۆ جەڕباندن.
پ/3: یەكەم بەرهەمی چاپكراوت چی بوو؟
و/٣: یەكەم بەرهەمی چاپكراوم، كۆچیرۆكێكی متەوازیعە، بە ناونیشانی ( تیرۆژ- ١٩٧٩) كە لە راستیدا، كۆمەڵە سكێچێكی چیرۆكڤانی ئەدەبییە، بەڵام لەو كارەدا لاسایی كەرەوەی كەس نەبووم.
پ/4: زیاتر لە 150 بەرهەمت هەیە، لەمەڕ بابەتەكانی، مێژوو، شیعر، رۆمان، فەرهەنگ، زمان، شانۆ، چیرۆك و...هتد چی وایكردووە دەست بۆ هەموو ئەو بابەتانە بەریت؟
٤و/: هەمەجۆری بابەتەكان، زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ هەژاری كتێبخانەی كوردی، كە بەندە بە بۆچوونی ناچیزی خۆم، بە گوێرەی پێداویستی كتێبخانەی كوردی بابەتەكان هەڵدەبژێرم و لە لایەكی دیكەوە جەڕباندنی توانای زمانەوانی خۆمە.. ئەمە جگە لەوەی كە تێكڕای ئەو بابەتانە، لە چوارچێوە گشتییەكەی ئەدەب دەرنەچوون.
پ/5: هیچ بەرهەمێكی خۆت هەیە بە دیاریكراوی جیای بكەیەوە لەوانی دیكە و،زۆرت خۆشبوێ‌؟
و/7 : بەرهەم لەلای نووسەر وەكو منداڵە بۆ دایك و باوك، هەر هەموویان لە دڵی نووسەردا شیرینن، بەڵام كۆچی سوورم زۆر لا خۆشەویستە چونكە زۆریان لەسەر ئەزیەت دام.. ئەم كورتە رۆمانە لە ساڵی ١٩٨٦ دا نووسراوە، لە ساڵی ١٩٨٧ دا یەكەمجار بە فارسی بڵاو بووەوە، پاشان دوای ئەنفالەكان و پاشەكشە بۆ ئێران، لە گوندی كاولان، لە دەزگای راگەیاندنی حزبی سۆسیالستی كوردستان، چاپخانەی شەهید سەیدا ساڵح یوسفی، لە گوندی كاولان بە چل پەنجا نووسخەیەك لە ساڵی ١٩٨٨ دا بە كوردی چاپ و بڵاوكرایەوەو دواتر كرا بە عەرەبیش.. ئیدی هەندێك لە هەڵۆكانی سەركردایەتی (ی.ن.ك) زۆر پێی قەڵس بوون، وەكو ئەوەی من و كۆچی سوور، هۆكاری ئەو هەرەس و شكستە سیاسیی و عەسكەرییەی ئەوان بین، فرمانیان داو كۆیان كردەوە و لە قاسمە رەشی مەرزی سەردەشتدا سووتاندیان و هەر بەوەندەوە نەوەستان، فەرمانی كوشتنی بەندەشیان دا، من یەكەم كەسم كە شۆڕش!! كتێبیان سووتاندم، هەڵبەتە كە بەندە پێشمەرگە بووم، هیچ وابەستەگییەكی حیزبیم نەبوو، تەنیا لەبەر ئەوە پێشمەرگە بووم كە قەناعەتم وایە رۆڵەی میللەتی مەزڵووم و بندەست مەحكوومە بە پێشمەرگایەتی و حەقی ئەوەشی نییە منەت بەسەر كەسدا بكات،وەكو بەندە قەت ئەمەم نەكردووە. حەزدەكەم ئەوەش بڵێم كە بە هیچ جۆرێ، كەم وزۆر لە پێشمەرگایەتی سوودمەند نەبووم و بگرە بەربەرەكانی زۆریش كراوم و ناهەقی زۆریشم دەرهەق كراوە، ئێستاش بێ منەت لە هەر كەس و گرووپ و لایەن و حزبێك، بە شانازییەوە پێشمەرگانە دەژیم.. بەڵێ كۆچی سوور كۆكرایەوە و سووتێنرا، یەكەم كەسم كە شۆڕش!! كتێبم بسووتێنێت.. دەپرسیت بۆ فرمانی كوشتنی بەندە درا؟ كۆچی سوور هی ئەوە بوو تۆی لەسەر بكوژرێیت؟ هەڵبەتە من ئەندامی یەكێتی نیشتمانی نەبووم، وابەستەگی حیزبیم نەبوو،ڕاستە كەم و زۆر هاوفكری ئەوان نەبووم، بەڵام خۆ هاونیشتمان و هاوسەنگەریان بووم، كوردێك بووم بێ غەل و غەش، وەكو نووسەر بە نۆڕین و دیدی رەخنەگرانەوە دەمڕوانییە دیاردە و رووداوەكان... هۆی ئەو بڕیارەش زاڵی گیانی دیكتاتۆریەت و قەبووڵ نەكردنی بەرانبەر بوو لای هەڵۆكانی سەركردایەتی (ی.ن.ك)، كە كەم و زۆر باوەڕیان بە رەخنە و رای پێچەوانە نەبوو، مەسەلەی كوشتن: بەندە پێموایە لە دنیادا هیچ شتێك ئەوە ناهێنێت خوێنی ئینسانێكی لەسەر بێتە رشتن.
پ/6: بۆچی تا ئیستا هیچ بەرهەمێكی مەحموودی دەوڵەت ئابادیت وەرنەگێڕاوە؟
و/6: یەك لە باری خۆم شیفتەی قەڵەمی ناوازە و بە بڕشتی ئەوم، لێ مخابن دەرفەتی ئەوەم بۆ نەڕەخساوە یەكێك لە شاكارەكانی ئەو پاچڤە بكەم، زۆرم پێخۆشە ئەگەر یەكێك لە پاچڤەوانە باشەكانمان ئەو كارە بكات.
پ/7: بۆچی (بوف كور)ت وەرنەگێڕاوە تا ئیستا؟ لە كاتێكا كتێبێكت لەسەر سادقی هیدایەت هەیە.چەند كەسێك (بوف كور) یان وەرگێڕاوە بەناوەكانی (كوندە پەپووی كوێر و شابووی كوێر) ئەگەر تۆ وەرتگێڕابا بە چ ناوێك وەرتدەگێرا و بۆچی؟
و/7: سەبارەت بە ( بوف كور) ئەمە یەكەم رۆمانی هونەریی ئەدەبی فارسییە. لە ساڵی ١٩٣٦ دا بۆ یەكەمجار بە تیراژی زۆر كەم و بە فۆتۆ كۆپی، لە هندستان راكێشراوە و بڵاوبووەتەوە، (بوە كۆرە) گرنگترین كاری هیدایەت و یەكەمین رۆمانی فارسییە و شۆرەت و نێوبانگی سنووری ناوچەیی و نەتەوەیی بڕیوە، لە رۆمانی بوە كوێردا واقیع و خەیاڵ تەواو ئاوێتەی یەكترن و لە دوو بەشدا هاتوونەتە دەربڕین و لە راستیدا هەردوو بەشەكە تەواوكەری یەكترن و لەیەكەیەكی یەكپارچەیی هونەریدا دزێوی دنیای مۆدێرن و جوانی رابردووی لەدەستچوو دەگێڕنەوە، زمان لەم رۆمانەدا هەندێجار یەكجار شاعیرانە و جوانە، هەندێجار بە رادەیەك دێتە خوارێ كە كێماسی رێزمانیشی تێدەكەوێ . ئەم رۆمانە زۆر جار لە لایەن ئەدەبناسانەوە بە بەرهەمەكانی كافكا و ئیدگار ئالان پۆ و دوستۆیفسكی بەراورد دەكرێت و دەشوبهێنڕێت، بە كوورتییەكەی لەو چڕە رۆمانانەیە كە بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نادات و بە ئاسانی پێشوازی لە وەرگێڕ ناكات و بە كورتییەكەی یەكێكە لەو چڕە بەرهەمە راز و رەمز ئامێز و هەستیارانەی، كە دەكرێ بوترێت پاچڤە كردنی، وەكو نەشتەرگەرییەكی نامسۆگەرە.. كە هەموو دكتۆرێك ناچێتە ژێر باری ئەو مەسئولییەتە، بەندە كتێبێكم لەبارەی هیدایەتەوە هەیە بە ناونیشانی ( مەرگی نووسەر، هیدایەت وەك نموونە) لەوێدا هێندەی توانام بەسەریدا شكاوە، باسم كردووە، ئەگەر من وەرمگێڕابا ناوم دەنا ( بوە كوێرە) چونكە لە كوردەواریدا وای پێ دەڵێن ودەقاودەق ئەو جۆرە كوندەیە كە هیدایەت مەبەستییەتی و، چونكە لەوانی دی كوردی ترە بە گوێی خوێنەریش ئاشنا تر و خۆشترە.
پ/8: گەمژەی دوستۆیفسكی تۆ بە دوو بەرگ وەرتگێڕاوە و شێرزاد هەینیش بە ناوی گێلە لە دوو توێی بەرگێكدا پاچڤەی كردووە ، فەرقی چییە لە گەڵ ئەوەی تۆ؟
و/8: كاتێ وەرگێڕ بابەتێك، بەرهەمێك بۆ وەرگێڕان هەڵدەبژێرێت، ئەگەر زمانی ئەسڵی دەقەكە بزانێ، زۆر باشە، دەنا دەبێت بگەڕێت بە دووی باشترین و بە ئیحتوبارترین دەقی وەرگێڕدراودا و كاری لەسەر بكات، بەندە رێزم بۆ برای ئازیزم كاكە شێرزاد هەینی هەیە و هەرگیز نامەوێت لە پایەی كارەكەی ئەو كەم بكەمەوە یان خوا نەخواستە بیشكێنم، بەڵام سەبارەت بە گەمژە، بەندە دەقەكەی ( د. سامی دروبی) م كردووە بە بنەمای كارەكەم، ئەویش دوو بەرگە و ( ١١٣٦) لاپەڕەیە و تا ئێستا یەكێكە لە پاچڤە پڕ ئیحتوبارەكانی كتێبخانەی عەرەبی، هەڵبەتە هەر بەوەندەوە نەوەستاوم و دێڕ بە دێڕ و پەڕەگراف بە پەڕە گراف دەگەڵ پاچڤە فارسییەكەی ( منوچهر بیگدلی خمسە) دا كە ئەویش ( ١٠٠٢) هەزار و دوو لاپەڕەیە، بەراوردم كردووە، فەرقی ئەم دوو پاچڤە كوردییە چییە؟ داوەری ئەمە لای خوێنەرە.
پ/10: لە توحفەنمای ئەدەبیاتی جیهانی كە 22شاكاری ئەدەبیی كلاسیكی جیهانی لە خۆ دەگرێت و جەنابت وەرتگێڕاوە، برایانی كارامازۆف بە شاكاری دۆستۆیفسكی دادەنێت. رەخنەگرانیش بیروبۆچوونی جیاوازیان هەیە. هەندێك دەلێن: نەخێر تاوان و سزا شاكاریەتی، هەندێك دەڵێن گەمژە, هەندێكی دیكە دەڵێن: برایانی كارامازۆف، تۆ وەكو خۆت كامیانت پێ‌ شاكاری دۆستۆیفسكییە؟
و/10: زۆربەی بەرهەمەكانی دۆستۆیفسكی شاكارن، چونكە ئەو داهێنەرە گەورەیە، توانیویەتی ساتە زندووە مرۆڤانییە تیژ تیپەڕەكان راوبكات و بە رادەیەك بیانهونەرێنێت، كە زەمان و سەردەمی خۆ ببەزێنن و دەنگدانەوە و رەنگدانەوەیان لە زەمەنانی دیكەش هەبێت، بۆیە بەرهەمەكانی دۆسۆیفسكی بوون بە سەرچاوەی قوتابخانە دەروونیەكان و یەكێكی وەكو نیتشە دەڵێت: دۆستۆیفسكی یەكەم كەسە لە بواری سایكۆلۆژیدا شتێكی فێر كردووم، دەبێ ئەوەش بگوترێت كە دۆستۆیفسكی زیاتر سەروساختی دەگەڵ دەروونی خەڵكانی نەخۆشدا هەبووە و هونەریانە مامەڵەی لەتەكدا كردوون.. ئیدی سەبارەت بە شاكار و كام بەرهەمی شاكارە، عەرزم كردیت زۆربەی بەرهەمەكانی شاكارن و هەر كەسە بە گوێرەی فام و تێگەیشتن و زەوق و سەلیقەی خۆی، یەكێك لە بەرهەمەكانی بە شاكار دەزانێ و ناهەقی نییە، چونكە هەر بەرهەمێكی دەگری و دەخوێنییەوە، بە رادەیەك لە رووی هونەری و دەروونییەوە تێرت دەكات، كە بە شاكاری بزانیت، بەڵام سەبارەت بە گەمژە، ئەوەندەی لەم رۆمانەدا كاری لەسەر فكر كردووە، یان كاری فكریی كردووە، لە هیچ رۆمانێكی دیكەیدا نەیكردووە.
پ/10: ئەلبێر كامۆ، جگە لە رۆمان شانۆشی نووسیوە، بە رای تۆ نووسەر دەبێ‌ خۆی دیاریبكات لە بوارێكدا بنووسێت، یان ئاساییە لە چەند بوارێكدا كار بكات؟
و/10: بەهرە كە سەری كرد، كە قافی هات, بە هەر شێوەیەك بووە، دەربیچەیەك دەدۆزرێتەوە و گوزارشت لە خۆی دەكات، عەینی ئەسپی رەسەن دەبێ خۆی بنوێنێت، ئەلبێر كامۆ یەكێك بوو لە هونەرمەندە بەهرەمەند وفرە بەهرەكان و لە بوارە جیاوازەكانی ئەدەبدا قەڵەمڕانی كردووە، بەهرە جڵەوناكرێت و گرینگ ئەوەیە خۆی بنوێنێ، ئیدی تاك مەیدانی یان فرە مەیدانی گرینگ نییە، هەموو رێگاكان دەچنەوە بۆ مەملەكەتی داهێنان، ئیدی هەر داهێنەرێك دەبێت قەدری توانا و بەهرەی خۆی بگرێت و...
پ/11: هەست ناكەیت دۆستۆیفسكیش وەك هەر نووسەرێكی دیكە بەرهەمی كرچوكاڵی هەبێت؟ ئەگەر هەیەتی كامەیانە؟
و/11: دۆستۆیفسكی لە سەرەتاوە لە كاریگەریی گۆگۆڵ و پوشكین و بەلزاك، چارلز دیكنز، شەكەسپیر، فیكتۆر هۆگۆ، گۆتە، هوفمان و تەنانەت پاسكاڵیش بەدەر نەبووە، هەڵبەتە ئەمە بە عەیب نایەتە ژماردن، بەڵكو بە پێچەوانەوە نیشانەی ئەوەیە كە پەیگیرێكی جدی ئەدەبیات بووە و سەرانسەری ئەدەبیاتی دنیاش لە كاریگەری یەكدی بەدەر نەبووە و تەنانەت هەوەڵین ئەدەبیاتی نووسراو، لە كاریگەری ئەدەبیاتی فۆلكلۆری بەدەر نەبووە.. گرینگ ئەوەیە چۆن شوێنەواری ئەو كاریگەرییە لەبەرهەمەكەی خۆتدا هەرس دەكەیت و نەفەسی خۆتی پێ دەبەخشیت و شێوازی خۆت دەدۆزیتەوە .. دۆستۆیفسكی زوو خودی هونەری خۆی دۆزیوەتەوە، هەرچەندە بە خۆی دەڵێت : هەموومان لە ژێر پاڵتۆكەی گۆگۆڵەوە دەرهاتووین، بەڵام، بیلینسكی رەخنەگری لەزەبری وەخت دەڵێت: هەرچەندە دۆستۆیفسكی زۆر قەرزاری گۆگۆڵە، بەڵام نابێ بە لاسایی كەرەوەی ئەو بزانرێت، بەندە پێموایە دۆستۆیفسكی زۆر لە چیرۆكە كورتەكانی خۆی.. وێڕای پڕ بەرهەمی دۆستۆیفسكی، ژمارەیان كەمە.. رازی نەبووە، چونكە هەندێك لە نێوەڕۆك و تێمەی ئەو كورتە چیرۆكانە، بە شێوەیەكی تێروتەسەلتر لە رۆمانەكانیدا دووبارە كراونەتەوەو خوێندنەوەیەكی هونەری قووڵتریان بۆ كراوە، بەڵام وێڕای هەموو شتێك دۆستۆیفسكی هەر هەڵۆ بەرزەفڕەكەی ئاسمانی ئەدەبیاتی دنیایە و ئەدیبی هەموو سەردەمەكانە.
پ/12: با بێینە سەر فەرهەنگ، هەموومان دەزانین ئامادەكردنی فەرهەنگ كارێكی قورسە، چ جای ئەوەی بە تەنێ‌ بی، ئەوە هەر قورستریشە. دەمەوێ‌ بزانم ماوەی چەند بە ئامادەكردنی فەرهەنگی گۆڤەند و زنارەوە بووی و كێشەو گیرو گرفتەكانی چی بوون و چەند وشە لە خۆ دەگرێت؟ وەكو بیستوومە فەرهەنگی(دانشگاە كردستان) هی ماجد مەردۆخ رۆحانی سوودی لەو فەرهەنگەی بە رێزیشت وەرگرتووە.
و/١2: كاری ئەدەبی لە بنەڕەتدا مامەڵەكردنە لەگەڵ زماندا، پێموابێت نابێ بە زێدەڕۆیی كە بگوترێ ئەدەب، دەقی ئەدەبی دەكاتە بەرهەمهێنانی هونەریانەی زمان، بەندە زیاتر لە رێگای كاری پاچڤە و وەرگێڕانەوە پەیم بە پێویستی و زەروورەتی فەرهەنگ برد، دیارە كاری فەرهەنگنووسی، كارێكی ئێجگار قورسە و هەوڵی فەرهادانەی دەوێت، بە ڵام لە پێداویستییە هەرە پێویستەكانی ژیانی رۆشنبیری و ئەپستمولۆژی هەر میللەتێكە...نزیكەی چوار دانە ساڵ بەدەم سەرقاڵی ژیانەوە، بە پچڕ پچڕی كارم تێدا كردووە و كێشەی هەرە گەورەش لە تایپ كردنەكەیدا بوو، چونكە سێ جۆرە رێنووسی فارسی، كوردی، لاتینی تێدایە و هەموو تایپێستێك خۆی لە قەرەی نەدەدا.. پارەی تایپەكەیم لە دەمی ماڵ و منداڵ گرتووەتەوە، ناوەكەیشیم بە ناوی هەردوو كچە ئازیزەكەمەوە ناو ناوە و پێشكەشی خاتوو سەرگوڵی دایكیانم كردووە، پتر لە پەنجا هەزار وشەی كوردی لە خۆ گرتووە و بەڵێ مامۆستا ماجید مەردۆخ، لە فەرهەنگەكەی خۆیاندا سوودیان لێوەرگرتووە و لە سەرچاوەكاندا ئاماژەیان پێكردووە و ئەمانەتداری خۆیان نواندووە، گۆڤەند و زنار تا ئێستا دوو چەلان چاپ بووە و لە سایتیكی فارسیدا دانراوە و بە (پی دی ئێف)، لە سایتی بەرهەمەكانی بەندەشدا دانراوە.. لە ئەنجامدا حەز دەكەم ئەوە بڵێم فەرهەنگی گۆڤەند و زنار ئەو كارەیە كە توانیومە بیكەم، نەك ئەوەی كە خۆزیام پاراو بكات، ئەڵبەتە بە پێویستی دەزانم لێرەدا پڕ بە دڵ سوپاسی هاوڕێم ئەدیبی پایەبەرز مامۆستا (جەلال زەنگابادی) بكەم، كە هاندەرێكی دڵسۆز و هاوكارێكی باشم بووە.. وێنە و نموونەیان هەر زۆر بێت.
پ/13:جگە لە فەرهەنگ بەرهەمێكیشت لە سەر زمان و دەستووری فارسی هەیە, ئەی بۆ هیچ شتێكت لە سەر زمانی عەرەبی نییە. لە كاتێكدا بە هەردووك زمان وەرگێڕان دەكەی؟
و/١3: ئەو كتێبە كورتەیەكە دەربارەی زمان و دەستووری فارسی بۆ ئارەزوومەندانی فێربوونی فارسی، هیچ پێت سەیر نەبێت گەر بڵێم هەرگیز بیرم لەوە نەكردبوەوە كە رۆژێك لە رۆژان دەست بدەمە دانان و ئامادە كردنی كتێبێكی لەم بابەتە، چونكە بەشبەحاڵی خۆم چوونە بنجوبناوانی زمان بە كارێكی قورس دەزانم وئەو ماوەیەشم نەبوو كە كارەكەم نەخت و پوخت و بە دڵی خۆم بێت، بۆیە وەختایەك رێكخراوی خێرخوازی (كۆمەڵەی هیوای عێراقی) لە ١١/٢/ ١٩٩٥ دا دەورەیەكی فێركردنی زمانیان لە شاری سلێمانیدا كردەوە و فارسی یەكێك بوو لەو زمانانەی كە لە بەرنامەكەیاندا بوو، روویان لە من نا كە زمانی فارسییەكە بڵێمەوە، زۆر پرس و رام لە گەڵ خۆمدا كرد، دوودڵ بووم لەوەی بچمە ژێر ئەو بارە قوورسە یان نا! كە چووم دەرەقەت دێم یان نا! بڕیاردان قورسە! زمانیش زەحمەتە لە ماوەی چل سەعاتدا بگوترێتەوە، چونكە بۆ فێربوونی هەر زمانێك بەلای كەمەوە دەبێ سێ قۆناغ لەبەرچاو بگیرێت، فێربوونی دەنگەكان ( فۆنیم) فێربوونی لایەنی مورفولوجی زمان كە بریتییە لە لێكۆڵینەوەی وشە لە دەرێی رستەدا و ئەوجا فێربوونی لایەنی سینتاكسی زمان كە بریتییە لە مامەڵەكردن لەتەك وشەدا، لەناو رستەدا و بە جۆرێكی هاوپەیوەند لەگەڵ وشەكانی تری ناو رستەدا.
بە هەر حاڵ، بە نە بەدڵییەوە كارەكەم وەئەستۆ گرت و شانم دایە بەری و ئەوجا ما بیر لەوە بكەمەوە چۆن ئەم چل سەعاتە بە فێڕۆ نەدەم و ئەوپەڕی سوود بە فێرخوازان بگەیەنم، هەرچی سەرم هێنا و سەرم برد چل سەعات بەشی ئەو سێ قۆناغە ناكات كە من بەتەمای بووم، بۆیە هەستام هەردوو قۆناغی دەنگەكان و مورفولوجیم بە شێوەیەكی چڕوپڕ لێكدا و هەر بۆ خوێی چێشت ئاوڕم لە لایەنی سینتاكسی دایەوە و دوای چل سەعات كاركردن و خوێندنەوەی چەندین سەرچاوە بۆ ئەم مەبەستە، ئەم كتێبە هاتە بەرهەم، كە تەنیا هەوڵی ئەوەم داوە فێرخوازان بخەمە سەر راستە رێگەی فێربوون و هەنگاوی پاشترم وەئەستۆی خۆیان خستووە.. سەبارەت بە زمانی عەرەبی هەرچەندە چەندین وتارم بە عەرەبی بڵاوبوونەتەوە و كتێبێكم بە عەرەبی بە ناونیشانی (وقفات فی رحاب الپقافە الكوردیە) چاپ و بڵاوبووەتەوە و ئەدیبی هێژا و عەرەبی زانی زۆر بە توانا مامۆستا ( جەلال زەنگابادی) پێشەكی بۆ نووسیوە، بەڵام نە ئەو هەلەم بۆ رەخساوە و نە بیرم لە شتی وا كردووەتەوە بە عەرەبی كارێكی لەو بابەتە ئەنجام بدەم و هەڵبەتە خەڵكانی زۆر لە من لە پێشتر هەن بۆ ئەو كارە .
پ/14: ئەگەر بێینە سەر شیعر،لەمەڕ شیعر و شاعیراندا چەند بەرهەمێكت هەیە، زۆر بە كام شاعیری كورد سەرسامی؟ ئەی بۆ خۆت شیعرت نەنوویوە تا ئیستا؟ ئەگەر نووسیوتە بۆ بڵاوت نەكردۆتەوە؟
و/١4: بەندە كتێبێكم هەیە بە ناوی ( دەربارەی هۆزان و هۆزانڤانی) كە بریتییە لە باسێك وچەند گفتوگۆیەكی شیعری، باسەكە هی رەزا بەراهەنییە و گفتووگۆكان دەگەڵ شاعیران ( روبرت فرۆست، ت. ئیلیوت، ئەزرا پاوەند و سەید محەمەد تاهیری هاشمی)دان, دەگەڵ كتێبێكی دیكەدا بە ناونیشانی ( شیعر كوژی) كە لە نووسینی بەندەیە، كە بە مەزەندەی خۆم بڕێك بابەتی هەستیاری لە خۆ گرتووە، لە شاعیرە كۆنەكان بە ئەحمەدی خانی، بە مەلای جزیری، بە مەولەوی، بە مەحوی، بە پیرەمێرد، بە گۆران، لەوانی دی سەرسام ترم، بەندە تەنیا یەك شیعرم نووسیوە بە ناوی ( هەڵبەستێكی هەتیو كەوتوو) كە لە ژمارەی ( ١٧٠) رۆژنامەی هاوكاری، لە بەرواری ٨/٦/ ١٩٧٣ بڵاوبووەتەوە و ئیدی ببڕای ببڕ نەچوومەوە بەلای شیعردا.
پ/15: شیعر لە لای تۆ چی دەگەیەنێ؟
و/١5: جۆرە سرووتێكە خۆی موراد و موریدی خۆیەتی، بەتایبەتی شیعری تازە، كە بونیادێكی سەیر و نائاسایی هەیە، هەڵبەتە سەیر و نائاسایی بە مانا ئیستاتیكییەكەی، بۆ نموونە زیاتر خەیاڵ و خەون و خەوبینی بەسەریدا زاڵە، جۆرێك لە گۆنگی و ئاڵۆزی فیلیڤانی وئەفسوونی زمانەوانی پێوە دیارە كە ئەمە جۆرە مۆرك و شەقڵێكی ئەفسووناوی پێبەخشیوە و لە هەر دەربڕینێكی باو و سواوی دوورخستووەتەوە.خۆی لە هەر گوتارێكی شیعری راستەوخۆ پاراستووە..یانی خەیاڵی داهێنەرانە زاڵە و پەنا دەباتە بەر بەكارهێنانی وزەی سازڤانی زمان و ئەوەندەی لە خەمی شیعرییەت و هونەریەتی شیعردایە، لە خەمی گوتاری شیعریدا نییە، زیاتر بەلای دابڕاندا دایدەكێشێت و لە هەوڵی ئەوەدایە دەقی شیعر بكات بە جۆرە مومارەسەیەكی هونەریانەی جوانپەرستی و پاكبوونەوەی رۆحی، یانی خوێنەری جدی و تیژسەرنج وەختایەك دەقێكی رەسەنی شیعری ئازاد دەخوێنێتەوە، خۆی لەناو ئەزموونێكی هونەری جەنجاڵی پڕ لە رەمز و رازی ئەوتۆدا دەبینێتەوە كە هەست بە غوربەتێكی میتافیزیكی دەكات و قاییلە ئەگەر بە لەزەتێك یان سووكە لەزەتێكی ئیستاتیكییەوە بێتە دەرێ. دیارە ئەم گۆنگی و ئاڵۆزییە فیلیڤانیە دەكاتە كارێك كە شاعیر و دەقی شیعری نەكەونە داوی گوتارەوانی و راپۆرتكاری راستەوخۆوە، یان ختووكەدانی سۆزی جەماوەر، یان بانگەواز و ئامۆژگاری سواوی ئەخلاقییەوە. دیارە جیهانبینی ئەم جۆرە شیعرە سنووری شتە دیار و هەستپێكراوەكان دەبەزێنێ و ئوتمۆسفێر و هاماجی غەریب و نامۆ و بێسنووری خۆی بەرهەمدێنێ و ئەمەش وا دەخوازێ كە شاعیر پەنا وەبەر زمانێكی تازە ببات، تا دەگەڵ ئەو جیهانبینییەدا تێكبكاتەوە كە بە زمانی تقلیدی سواو نایەتە دەرك كردن، وشە و پەیڤ، جێگەی دەنگ و نۆتەی مۆسیقا دەگرنەوە، یانی شیعر لەم حالەتەدا دەبێت بە جۆرە سۆزە و زەمزەمەیەكی سازڤانی. زیاتر گوزارشت لە ئەزموونێكی ئیستاتیكی رەهای میتافیكری مەند و مەنگی هاوتەرازی بێدەنگییەكی ئەفسووناوی دەكات....
پ/16: شێرزاد حەسەن دەڵێ: شیعری ئیستا وەك مەتبەخی لێهاتووە, هەمووی هەر باسی سووتان و برژان و كوڵانە, تۆ دەڵێی چی لەوبارەیەوە؟پێتوایە شاعیرانی ئیستا بە كەڵكی ئەوە دێن پێیان بگوترێ‌ شاعیر؟ ئەگەر هەبن كێن ئەو شاعیرانە؟
و/16: من لەگەڵ ئەوەدا نیم رێگەی وتن لە مامۆستا (شێرزاد حەسەن) و هەر كەسێكی دی ببێتە گرتن.. شیعریش لە كاریگەریی وباندۆری كۆمەڵایەتیی و رۆشنبیری و سیاسی سەردەمی خۆی بەدەر نابێت، گرینگ ئەوەیە شاخ و باڵێكی هونەری ئەوتۆی لێ‌ بنرێ، كە بە ناسنامەی خۆماڵییەوە لە دەرگای جیهانییەت بدات و بێ منەت هونەریەتی خۆی رابگەیەنێت، لە شیعری تازەدا زەمەنی باتین دەبێت بە پەناگای شیعر،دەقی شیعر بە دنیایەك رەمز و لەگەزان بارگاوی دەبێت و وزەیەكی ریتمەوانی ئەوتۆ پەیدا دەكات كە لە باری كاریگەرییەوە لە فیكر كاریگەرتر و كاراترە، زۆر جار شیعری تازە لەمەوە سەردەكێشێت بۆ شیعری خالیسەی ئەبستراكت و ئیدی تێگەیشتنی شیعر لە باشترین حاڵەتیدا لە رووی دەروونییەوە مەیسەر دەبێت. جا چونكە زمان توانای ئەوەی نییە چەمك ومانایان بە وردی بنوێنێ و عەكس بكاتەوە، ئیدی پەیوەندی نێوان شیعر و خوێنەر لەوە دەردەچێ كە پەیوەندی تێگەیشتن بێت، بەڵكو دەبێ بە جۆرە ئیحا و سەرۆیەكی ئەفسووناوی . لەم حاڵەتەدا شیعر دەبێت بە شتێكی شەخسی و نایەتە وەسفكردن و دیاریكردن. كەسێك بەخۆی راستەوخۆ پەی پێ نەبات و زەوقی لێ وەرنەگرێت، كەس ناتوانێ بۆی باس بكات،یان بۆی بگێڕێتەوە. ئیدی شیعر شیعرە و تەواو، خۆی هونەریەتی خۆی بەرهەم دەهێنێت و قەوارەیەكی خەونئاسای خەیاڵاوی، سیحر ئامێز پەیدا دەكات. جا لێرەدا شاعیر دەبێت بە خەڵوەتنشینی، خەڵوەتخانەی شیعر و پەنا وەبەر زمانێكی گۆنگ و ئاڵۆزیفیلیڤانی ( ابداعی) سەختفامی ئەوتۆ دەبات كە ئەوەی ئەهلی شیعر نەبێ، خاوەنی هۆشمەندییەكی هونەریی رەخشان نەبێت، بە ئاسانی تێی ناگات، چونكە شاعیر زیاتر گاریگەریی ئەفسووناوی و نەباوكردنی باوەكان و ریشاژۆكردنی ئەزموونە باتینییەكان وتەقاندنەوەی وزە پەنهانەكانی وشەی مەبەستە تا بابەت.بۆیە خۆێنەر كە شیعرێكی تازە دەخوێنێتەوە, وا هەست دەكات حایرو سەرسام، سەراسیمەو سەرگەردان، بە نێو چڕە دارستانێكی پڕ رەمزو رازی بە سام و هەیبەتدا دەڕوات و لەناكاوا سیمورغێكی ئەفسانەیی لە وەسف نەهاتگ دێت، باڵی بۆ رادەخات. دەیبات بۆ حەوێقی ئاسمان و لەوێ‌ بەدەم زەمزەمەی ئەزموونێكی ئیستاتیكی سیحراویەوە بێدار دەبێتەوەو ئۆخژنێكی نادیار بە روحیا دەگەڕێت و بەو دەقەوە ئەفسوون دەبیێت. واتا ئەركی شیعر, شیعری تازە لەوە دەردەچێت، گوێزانەوەو گەیاندنی مانایەك یان زنجیرە مانایەك بێت، بەڵكو دەبێت بە داهێنان و ئەفراندنی قەوارەیەكی سازڤانی زندووی سەربەخۆ ومامەڵە دەگەڵ ئەو رەگەزە ریتمەوانی و نەواییانەدا دەكات كە لە زماندا پەنهانە.

‌ 60 جار بینراوه‌
6/17/2017 11:24:29 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved