»  پەڕەموچ
زمانی ئەدەبی و زمانی سیاسی لە تەرازووی فەرهەنگیدا
عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ

زمان كەرەستەیەكی گرنگی پەیوەندیە مرۆییەكانە لە هەموو بوارەكانی ژیاندا كاری لەسەر دەكرێت، بەڵام رووناكبیران و سیاسەتوانان لە هەموو كەسێك زیاتر پێویستییان بە هونەری زمانە وەك كایەیەكی رەسەن لە ژیانی رۆژانەیاندا بەكاری دەهێنن. بەڵام سیاسەتمەدار نیوەی رۆشنبیران و ئەدیبان بایەخ بە لایەنی زمانەوانی نادەن و بە پەرۆشییەوە بەسەری ناكەنەوە، چونكە زمانی پاراوو رەسەن زیاتر ئامانجی داهێنەرانە و هەرچی ئەوانی ترە بە كەرەستەیەك یان بە پردێك بۆ پەڕینەوە بۆی دەڕوانن. زمان لەلای سیاسیەكان خولگەیەكی تایبەتی هەیە بۆ دەستەبەركردنی ئامانجە خودی ئینجا گشتیەكان، واتا ئامانجی سیاسی و مادی و هیچی تر جا ئەو ئامانجانە بابەتیانە بن یان خودیانە بۆ سیاسەتمەدار نابێ سنووری ئەو تەوەرە تێپەڕ بكات كە كاری لەسەر دەكات. هەربۆیە پێویست بەوەناكات سیاسەتمەدار لە لایەنی زمانیەوە بەخۆیدا بچێتەوەو چاو بە هەڵە زمانەوانیەكانی خۆیدا بخشێنێت، چونكە كاری ئەو داهێنانە لە هونەری سیاسەت و چۆنیەتی گەیشتنی بە مەرامە یەك لەدوای یەكەكانی، هاوكات هەموو سیاسەتمەدارەكان كەسێك یان چەند كەسێكی تایبەت هەن كە دەتوانن لە نووسینەكانیدا هاوكاری بكەن و كەموكوڕییەكانی بۆ پڕبكەنەوەو نووسینەكانی بە هونەریترین شێوە بۆ دابرێژن، لەكاتی ئاخاوتن و چاوپێكەوتنە میدیاییەكان بە تایبەت لە تەلەفزیۆندا گوێگر هێندەی گرنگی بە مەسەلە چارەنووسسازەكان دەدات نیو هێندە بیر لە كەموكوڕیە زمانەوانیەكان ناكاتەوە. 
سیاسەتمەدار لە گۆشەنیگای دونیابینیەوە دەڕوانێتە مرۆڤ و دەوروبەرو بزووتنەوەكان و لەناو بۆتەیەكی زەمەنیدا بەدوای بچوكترین دەرفەت و بۆشاییدا دەگەڕێت تا توانا هونەریەكانی خۆی پێ پڕبكاتەوە. ئەو سەركێشی گەورە دەكات بۆ بردنەوەی گرەوەكە لە بوارەكانی كۆمەڵایەتی و چاكسازی و نۆژەنكاری و بۆ ئەوەی ئامانجەكانی خۆی بپێكێت بێ ئەوەی لە كۆمەڵگە دوور بكەوێتەوە، واتا كاری سیاسەتمەدار رێكخستنی كۆمەڵگەو گونجاندنیەتی لەگەڵ ئەو ئامانجانەی كە دوا رۆژ بە بەرژەوەندی هەموواندا دەشكێتەوە، هەر بۆیە پێویست ناكات خۆی لە بۆتەی كابرایەكی زمانزان ببەستێتەوە، چ كلاسیك بێت یان نوێ ومۆدرن و واقعی ژیان بەلای سیاسەتمەدارانەوە ئەوەیە كە لە دەستەبەركردنی ئامانجەكاندا خۆی دەبینێتەوەو هەموو هەوڵەكانی لەگەڵ واقعی باودا بەرێوەدەچێت. 
بەڵام رووناكبیر بە تایبەت نووسەران و ئەدیبان بە پێچەوانەوە زیاتر بایەخ بە مەسەلەی زمان دەدەن، چونكە ئەو لە بنەڕەتەوە سەرقاڵی پێكهێنانی زمانێكی پاراوی هونەری و داهێنەرانەیە بۆیە هەر چەندە كار بۆ ئەو مەبەستە بكات زیاتر هەست بە دووركەوتنەوە لە ئامانجەكانی دەكات، بە واتایەكی تر تواناو تینی رۆشنبیر دەكەوێتە سەر چۆنیەتی كاریگەری زمانەوانی بەرامبەر بەخوێنەر، هەر لەبەر ئەو فاكتەرەشە هەمیشە بەرامبەر بە رەوینەوەی خوێنەر لە بەرهەمەكانی نیگەرانی خۆی دەردەبڕێت و هەمیشە خۆی لەزمانی نەپاڕاوو تێكشكاوو بەسەرچوو دەپارێزێت و هەمیشە وەك كەسێكی نامۆ بەناو باگڕاوندە زانستیەكەیدا دەچێتەوەو هەوڵی باشتركردنی ئەو بوارە دەدات، چونكە ئەركی زمانەوانی لای نووسەر جێگەی ئاماژەپێكردن و قبووڵكردن و داننانە بە تواناكانی بەوەی دەتوانێت كاریگەربێت و هاوكات لە هەندێك بواری تایبەتدا گۆڕانكاری گەورە بەرپا بكات. ئەزڤاڵدۆ دێكروای زانای زمانی هاوچەرخی فەرەنسی دەڵێت: “ئێمە كە دەدوێین دەبێت مەبەستمان كاریگەری دەروونی بێت بەسەر بەرامبەرو شوێنەوارێك لە دەروونیا جێ بهێڵین بۆ ئەوەی پەیامەكەمانی بە سانایی بیرنەچێتەوە”. زمانی رۆشنبیر هەردوو سیفەتی خودی و بابەتی وەك ئەركێكی مرۆیی لەخۆ دەگرێت و بەرەو داهێنانی بەرزدەكاتەوەو هاوكات نووسەر زۆربەی كاتەكان ئامانجێكی مرۆیی گەورەتری پێیە لە خاوەن كایەكانی تر چونكە ئەو ئامانجەكانی مرۆیین، دژ بەجەنگن، دژبەتوندوتیژی و سەركوتكردنن. بۆیە لەو مەودا بەرفراوانەی جیهانی نووسیندا خۆی دەدۆزێتەوەو هەست بە ئۆخژنی رۆحی و حەسانەوەی دەروونی دەكات و هەناسەیەكی پاك لە رازیبوونی كاتی لە خود هەڵدەكێشێت. 
زمان چ لەلای سیاسەتمەدار بێت یان لەلای رۆشنبیربێت لە هاوكێشە گشتیەكەدا كایەیەكی هیلامی ناجێگیرەو ئەوتیانەیە كە هەرگیز پڕناكرێتەوەو بە كپی و متبوویی تا سەر نامێنێت، چونكە پڕە لە چالاكی و نەرمییەكی بەهێزو تاودەرو كاریگەر، زمان ئەگەر خاوەنەكەی نەتوانێت بە جوانی بەكاری بهێنێت و بە وریایی لە كڕۆكی مەبەستەكان نەدات تووشی گێچەڵی گەورەی دەكات و لە زۆر بواردا بەرپرسیارێتی گەورە دەخاتە ئەستۆ، بۆیە زمان خاوەن ناسنامەی شارستانییەو دەبێ بە هەردوو لایەنە ئەرێنی و نەرێنیەكەی جۆرێك لە بەردەوامی بە گرنگیدانەكانی بدرێت، چونكە گوزارشت لە واقعێك دەكات كە لێمان جیانابێتەوەو هەمیشە پەیوەندیمان لەگەڵیدا هەیە، ئەوە زمان نییە كە تووشی هەڵەی زمانەوانیمان دەكات بەڵكو لایەنە دەروونیەكەیە كە بەسەر هونەری زمانەكەدا زاڵدەبێت و تووشی گرفتمان دەكات و بە ناكام بەسەر كەسێتیماندا دەشكێتەوە، واتا ئەوە لە رێگەی دەروونی كەسەكەوەیە پەیامەكە بە جوانی ناگات یان بە جۆرێك دەریدەبڕێت كە لەگەڵ ئامانجەكانیدا یەكناگرنەوەو بە هۆیەوە تووشی ئاریشە دەبێت. 
لە زمانی نەتەوەیی عەرەبیدا مەزەبیەكان ناپاكن و تووشی ژێردەستەیی وڵاتانی دراوسێیان كردوون، لە زمانی مەزهەبی عەرەبیدا نەتەوەییەكان كۆنەپەرستن و نایانەوێت كەسانی تر ئازادییان هەبێت، لە زمانەكانی ناوچەكە كورد میللەتێكی كێوین و نابێت ببنە خاوەن شارستانییەت، لە زمانی ئیسلامییەكان تێكرای ناموسڵمانەكانی دونیا دۆزەخین، چونكە بەرازخۆرو نانەریتین و گوێ بە بنەما رۆحییەكان نادەن، لە زمانی خەڵكی شارستانیدا ئیسلامییەكان دواكەوتوون و رێگە بە كرانەوەی عەقڵ نادەن، هەروەك چۆن لەزمانی جێرمەنەكان ئینگلیز دوژمنی سەرسەختەو لە زمانی فەلەستینیەكان ئیسرائیل دوژمنەو خاكی فەڵەستینی داگیركردووە، هاوكات لەلای كوردیش هۆكاری نەبوونمان بە خاوەنی سەروەری و سەربەخۆیی وڵاتانی دەوروبەرە كە هەمیشە دەكارن ئەزموونە سیاسیەكانمان لەباربەرن. 
ئەم لێكدانەوانە لەلای كەسێكی رۆشنبیرو سیاسی و مافناس جیاوازی زۆرە وەك لەلای كەسانێكی كاسب و جوتیارو نەخوێندەواردا هەیە، بۆیە دەبێت نووسەر زۆر بە وریایی مامەڵە لەگەڵ زمانەكەی خۆیدا بكات و نەكووێتە بەر كێشمەكێشی سیاسی و خۆی تووشی ركابەری هیچ لایەنێك نەكات بە تایبەت ئەگەر بابەتەكای لەسەر مەسەلەی مرۆیی تەرخانكردبێت.

‌ 48 جار بینراوه‌
11/11/2017 10:00:47 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
هۆشیار مەلا عەبدولڕەحمان
پارێزەر: لوقمان مستەفا ساڵح
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved