»  پەڕەموچ
ئەدەبی هاوچەرخ لە حەماسەتەوە بەرەو رەخنەئامێزی
عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ

لە حەفتاكان و هەشتاكانی سەدەی رابردوو چەمكی پابەندكردنی ئەدەب بە حەماسەتەوە بەتایبەت بە شیعرەوە بە تەواوەتی سەری هەڵداو وەك و مۆركێكی سیاسی مامەڵەی لەگەڵ دەكرا، بەڵام دواتر دەركەوت ئەم چەمكە جوانی لە نووسین رادەماڵێت و دەیكاتە دەسكەلایەك لە بەرژەوەندی لایەنە شەڕخوازو دروشمدارەكان، هەر ئەم رەوتەش ئەدیبانی لە بەرزترین پلەی هۆشمەندی كۆمەڵایەتیەوە دابەزاندە ئاستی گوتارەكان و دروشمی سەر سەكۆ سیاسیەكان، ئیتر بووە نەریتێكی پتەو بۆ ئەوەی جوانی نووسینی هونەری بخرێتە لاوەو سروشتی مرۆیی ئاسایی ببڕێت و كۆمەڵێك نمونەی پاڵەوانێتی ناوازە بە خوێنەر پیشانبدات كە لە دەرەوەی كاغەزی رەشكراو بە حەرف نە لەبووندا دەبینرێت و نە بوونیشی هەیە. 
بەباڵابڕینی بەرگی قارەمانێتی هەر لە داستانە كۆنەكانی گریك و رۆژهەڵاتدا دیارە بە تایبەتی بەشی یەكەمی شانامەكەی فیردەوسی لێوانلێوە لە كەسانی ناوازەی خواوەندە گریكیە ئاساكان، شاعیرانی عەرەب لە هەر دوو سەردەمی ئومەیەكان و عەباسیەكاندا خاوەن خورج بوونە، خورج توورەگەیەك بووە بۆ هەڵگرتنی پارە، شاعیران بەشان و باڵی ئەمیرو خەلیفەكاندا هەڵیاندەداو وەك قارەمانی بێ وێنە وەسفیانكردوون و لە بەرامبەردا بە خورج پارەو زێرو لیرەیان پێدراوەو ئەم نەریتەش پشتاوپشت هەر لە سەردەمی بازاڕی عوكازەوە لە شاری مەككە بەر لە هاتنی ئیسلام تا دارووخاندنی ئەمپایەری عەباسی بەدەستی مەغۆلەكانەوە بەردەوامی هەبووە، دواتر ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەفەوی باڵیان بەسەر كۆی ناوچەكەدا كێشاوەو بەهۆی جەنگ و ململانێ بەردەوامەكانیانەوە سەردەمی تاریكی لەناوچەكەدا دەستی پێكردووەو لەدوای ئمپریالیزمی بەریتانی كە بیری ناسیونالیستی نەتەوەیی بەهۆیەوە گەیشتۆتە ناوچەكە هەموو كایەكان گۆڕانكارییان بەسەردا هاتووەو كاردانەویان بەسەر ئەدەبی میللەتانی ناوچەكەوە هەبووە. 
لە دوای رووخاندنی ئیمپایەری ناسیونالیستی فراوانخوازی عوسمانی، ناوچەكە سیخناخ بوو بە بیروباوەڕی نوێی ئایدیۆلۆجی و بوو بە گۆڕەپانی بەربەرەكانێكان و رێبازەكانی دیموكراتیزم و سەرمایەداری و بیری سوسیالیستی نەتەوەیی و جیهانی هەموو پێكەوە خزانە ناو كۆمەڵگەی كوردی و لە سوباتی قوڵی كۆنخوازی رایچڵەكاندین و بەماوەی زیاتر لە سێ چارەكە سەدە توانیمان خۆمان لە نەریتە باوە دزێوەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی رزگاربكەین، كەچی بەهۆی سیاسەتی هەرێمایەتی و جیهانییەوە لە بوارەكانی سیاسەتا وێرای زۆری بزووتنەوەكان و قوربانیدانەكان نەمانتوانیوە ئازادی رەهای تاك و كۆمەڵگە لە سادەترین شێوەیدا دەستەبەر بكەین.
ئەوەی مایەوە وێنەی قارەمان بوو لە دیدی كەسێتی كورددا كە هەر لە سەردەمی داستانەكانی رۆستەمی زاڵ و قەڵای دمدمەوە تا سەرەتاكانی سەدەی بیست و یەكەم هێشتا لە فەرهەنگی نەتەوەییمان شوێنەواری كاڵ نەبۆتەوە. 
قارەمان لەدیدی ئێمەدا كەسێكی لە ئاسایی بەدەر خۆبەختكەربووەو هیچ هەست و بایەخێكی بەرامبەر بە خۆشیەكانی ژیان نەبووەو كەسێكی سروشتی نەبووەو بە پێوەری دەرونناسی و كۆمەڵناسی نوێ و واقعبینی سەردەمەكە ئەو قارەمانە داتاشراوەی ناو ئەدەبیاتی كوردی كەسێكی نەخۆش و دەرونكوڵە، بەڵام لەو سەردەمەدا ئەگەر ئەو وێنەیەمان بۆ نەكێشایە ئەوە دەچووینە ریزبەندی تابۆی رۆشنبیری و نەدەبوو قارەمان هەرگیز كشانەوەو نسكۆو شكست لە بوونیدا هەبێت، قارەمان كەسێك نەبووە بارگاوی بە بوێری و ترس، تواناو لاوازی، مرۆڤێك بێت خەون بە جوانیەكانی ژیانەوە ببینێت، وێنەی قارەمان لای ئێمە وێنەی كەسێكی ناوازەو سەروسروشتی بووە، ئەمەش خۆی لە خۆیدا وای لێكردووین قارەمانێتی فرێبدەینە سەبەتەی چنراوی ئەدەب و هەرچی شكستە لە واقیعدا بەخۆمان هەڵیگرینەوە.
سەرهەڵدانی گرفتەكە كێشەیەك و رێرەوەی مێژوویی بوونی قارمان لەناو مێژووی نوێی كوردیدا بە هەزاران كێشەی وەك شەخس پەرستی و بە كارێزمابوونی لێكەوتۆتەوە كە لە راستیدا ئەمڕۆ لە جیهانی پێشكەوتوودا بەشان و باڵهەڵدانی سەردەمی هەردوو شارستانیەتی ئومەوی و عەباسی بەسەرچووە لە هەموو جیهاندا، بەڵام لەناو نەتەوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا قارەمانی ئەدەبی بەرگی سیاسەتی بەبەرداكراوەو بە كێشە نەتەوەیی و ئایدیۆلۆژیەكانەوە گرێدراوەو بەمەش هەموو جوانیەكانمان لە ئەدەب راماڵی و هاوبار هیچ جوانیەكمان بەبەری سیاسەتدا نەكرد.
كە رۆشنبیری كورد دواتر كەوتە سەر خوێندنەوەی ئەدەبی بەرگری ئەوروپی و وڵاتانی پێشكەوتووی جیهان دەركەوت ئەدەبی كوردی لەو سەردەمەدا بە لارێدا بڕاوەو لەجیاتی خزمەتكردن بە رۆحی هەوڵدان بەرەو سەركەوتن كەچی سیخناخ كراوە لە بەهەستكردن بە كشانەوەو نائومێدی و شكستە یەك لەدوای یەكەكان، لەسەر زەوی بە پیتی هێنانە ئامانجی خەونەكان مرۆڤی كورد تا ئەمڕۆ نەیتوانیوە هیچ یەك لە ویستە سەرەتاییەكانی خۆی دەستەبەر بكات و ئێستاشی لەگەڵدا بێت نەمانتوانیوە لە قۆناغی پەرێزیەوە بگوازینەوە قۆناغی بەرگری، چونكە راگەیاندنەكان توانییان پرۆگرام و دیدی خۆیان بەسەر ژیانی خەڵكدا بسەپێنن زیاتر وەك لەوەی كۆمەڵگەیەكی هۆشیاری چاوكراوەی ئامادە بخوڵقێنن و مامەڵەكارێكی تەواو لەگەڵ ئەدەب و كایەكانیدا بكات، ئەمەش رەنگدانەوەی نەرێنی بەسەر ئەدەبی كوردییەوە جێ هێشتووەو لەجیاتی ئەوەی خەونەكانی دەستەبەر بكات بە پێچەوانەوە خەم و گرفتەكانی زیاتری كردووەو تووشی سەرلێشێواوی و گومرایی هزری بووە.
سەرهەڵدانی شاعیرانی وەك حاجی قادر و دواتر بێكەس و قانع و گۆران و چەندینی تر بۆتە هۆی سەرهەڵدانی شۆڕشێكی نوێ لە بوارەكانی كۆمەڵایەتی و زمانەوانی و هەوڵیانداوە مرۆڤی كورد لە هەموو كۆتوبەندەكانی خێڵ و نەریتی داماڵراوو چەندین شت دەربازبكەن، بەڵام لەدوای ئەوانەوە ئەدەبی كوردی زیاتر تووشی چەواشەكاری هاتووەو زۆربەی هۆكارەكانیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئەدیبی كورد بەبێ ئەوەی بە خۆی بزانێت تێكەڵ بە نەستی كۆمەڵایەتی نەوەكانی تر بووەو بەهەمان رێچكەی بەرگریدا ئاراستەی وەرگرتووەو هاوبار لەدەرەنجامدا بەری تاڵی هەمان نسكۆكانی چنیوەتەوە، هۆكارەكەشی پێمان خۆش بێت یان ناخۆش دواجار دەستی حیزب و سیاسەت و ئاراستەكردنی بە مێگەلی جەماوەر بووە بۆ ئەو كەنارانەی سیاسیەكان ئامانجیان بووە نەك خەونەكانی خودی میللەت. 
ئەدەبی بەرگری ئەوەنییە كە بابەتێك بێت بۆ نووسین گونجاو نەبێت بەڵكو بە پێچەوانەوە یەكێكە لە بابەتە هەرە دەوڵەمەندەكانی كایەی ئەدەبی، بەڵام لەنگی لەوەدایە كە ئەو كایە ئەدەبیە پڕە لە تابۆو ناكرێت تیایدا دان بە نسكۆو شكستەكاندا بنرێت كە ئەمە خۆی لە خۆیدا ئافاتی خەونەكانی كۆمەڵگەیەو دوو رووی جیاوازو ناكۆك لە نێوانی واقع و خەونەكانی مێژوودا دەبینێتەوەو بەو هۆیەوە مرۆڤێكی لاواز و بێهوودە بەرهەم دەهێنێت كە دواجار دەبێتە تاكێكی خۆپەرست و هەڵپەكەرو لە مەسەلە بابەتیەكان تەواو دووردەكەوێتەوەو بۆشایی تەواو دەكەوێتە نێوان خۆی كۆمەڵگەكەی و دواجار ئەو بۆشاییە لە نێوان دەسەڵات و تاك یان دەسەڵات و كۆمەڵگە بە تەواوی رەنگدەداتەوە.
ئەمڕۆ دەبێت نووسینەكان ئاوڕ لە گرفتەكان بدەنەوەو بەرگری لە رۆحی تۆڵەكردنەوەوە بگوازنەوە بۆ دیدێكی تر كە لێوانلێو بێت لە بەهای مرۆیی و بەشێوەیەكی زیاتر ئیستاتیكی بنووسرێت و باس لە گرفتەكان بكات و مەبەستێكی مرۆیی دەستەبەر بكات نەك خۆكوشتن و لەناودانی بەرامبەر بەو دیدە كۆنەی كە خوێنی دوژمن حەڵالەو هیچ بەهایەكی مرۆیی تێدا نەبینرێت، چونكە ئەدەب زیاتر رەنگدانەوەی ژیانی مرۆڤە نەك دروستكردنی لەسەر لاپەڕەكان بەمەبەستی تێركردنی ویستەكان.

‌ 916 جار بینراوه‌
1/13/2018 9:55:09 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved